Cào Cào Lên Dốc (Phần 2): Phân Biệt Tài Sản Và Tiêu Sản Để Giàu Thật

Hai giờ sáng. Cả nhà ngủ say, tôi ngồi một mình với ngọn đèn vàng ở góc bàn và tách trà đã nguội ngắt. Tai nghe vẫn rè rè giọng thầy Phạm Thành Long trong cuốn sách nói “Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững”. Tôi không nghe để giải trí. Tôi nghe rồi tạm dừng, tua lại, ghi. Không phải chép nguyên si — mà rút lấy cái lõi rồi kể lại cho bạn bằng lời của chính tôi, như hai người ngồi cạnh nhau, chẳng giấu nhau điều gì.

Và đêm nay, có một câu trong sách làm tôi giật mình đến mức phải bỏ tai nghe xuống: thứ bạn vừa vui vẻ rút ví mua về — nó đang nuôi bạn, hay đang ăn bạn?

Nếu bạn chưa từng hỏi mình câu đó một cách nghiêm túc, thì đọc tiếp đi. Vì nghề của tôi — hai mươi năm ngồi đọc bảng cân đối của doanh nghiệp người khác — dạy tôi rằng phần lớn chúng ta tiêu tiền trong vô thức, rồi cuối tháng ngẩn ngơ không hiểu tiền chạy đi đâu.

Nhắc lại Phần 1: bạn đang đứng ở đâu trên con dốc?

Nếu bạn đã đọc Phần 1, hẳn còn nhớ bài học đầu tiên của loạt Cào Cào Lên Dốc: muốn lên dốc thì trước hết phải biết mình đang đứng ở đâu. Con cào cào muốn búng mình qua bờ dốc cũng phải biết chân nó đang bám vào tảng đá nào đã.

Ở Phần 1, tôi mời bạn làm hai việc tưởng nhỏ mà chẳng nhỏ chút nào: viết ra 100 điều mình muốn, và lập một Bảng Tài sản – Công nợ cho riêng mình. Lấy tổng tài sản (A) trừ đi tổng công nợ (B), ra một con số. Con số ấy — tôi hay gọi vui là “lượng âm/dương” của bạn — chính là giá trị tài sản ròng (net worth — phần thực sự thuộc về bạn sau khi đã trả hết nợ nần). Âm, thì biết mình đang gánh. Dương, thì biết mình đang có nền để đứng.

Bạn làm chưa? Nếu chưa, không sao cả. Nhưng tôi thật lòng khuyên: dừng đọc một lát, lấy tờ giấy ra, làm đi đã. Vì toàn bộ Phần 2 hôm nay sẽ đứng lên chính con số đó. Không có nó, những gì tôi sắp kể chỉ là chữ.

Rồi. Giờ ta leo tiếp.

Có một loại người rất giỏi khiến bạn muốn mua

Trong đời, bạn sẽ gặp — thật ra là gặp mỗi ngày — những người bán hàng cực kỳ tài ba. Họ không ép bạn. Họ giỏi hơn thế nhiều. Họ dẫn dắt, họ định hướng, họ vẽ cho bạn thấy một phiên bản đẹp hơn, sang hơn, đáng nể hơn của chính bạn — khi bạn sở hữu món đồ đó. Và thế là trong lòng bạn dâng lên một thứ cảm giác rất người, rất khó cưỡng: khao khát được sở hữu.

Tôi không chê điều đó đâu. Khao khát là động lực sống. Người bán hàng giỏi là người đáng nể, tôi luôn ngả mũ trước họ. Nhưng đây là chỗ tôi muốn bạn tỉnh lại đúng một nhịp thở: ngay khoảnh khắc bạn sở hữu một thứ gì đó, có một câu hỏi bạn buộc phải tự trả lời, không ai trả lời hộ được — thứ mình vừa mua là tài sản hay tiêu sản?

Nghe thì đơn giản quá. Nhưng tôi làm nghề con số ngót hai mươi năm, hằng ngày ngồi lật bảng cân đối kế toán của hết doanh nghiệp này đến doanh nghiệp khác, và tôi nói thật với bạn: rất nhiều người — kể cả người kiếm tiền cực giỏi, ký hợp đồng tiền tỷ không chớp mắt — chưa bao giờ hỏi mình câu ấy một cách tử tế.

Tài sản và tiêu sản khác nhau ở đúng một điểm

Tôi sẽ nói cho bạn cách phân biệt mà tôi vẫn dùng, gọn đến mức có thể ghim lên tường bếp.

Tài sản (asset — thứ đẻ ra tiền) là món bạn mua về, rồi nó tạo thêm giá trị cho bạn. Nó sinh ra một luồng thu nhập thứ hai. Có khi thứ ba, thứ tư. Tôi hay hình dung thế này: nó như một cánh cửa mà khi bạn mở ra, nó lại mở ra nhiều cánh cửa khác nữa, và tất cả cùng nhau đưa tiền về nhà bạn. Bạn bỏ tiền ra một lần. Nó làm việc cho bạn nhiều lần, cả những lúc bạn đang ngủ.

Tiêu sản (liability — thứ ngốn tiền) thì ngược lại hoàn toàn. Bạn cũng bỏ tiền ra mua — bằng chính những đồng tiền bạn vất vả kiếm được, đổ mồ hôi, thức khuya dậy sớm mới có. Nhưng món đó không đẻ ra cho bạn nổi một đồng. Tệ hơn, nó còn đốt thêm tiền của bạn để được nuôi. Mỗi tháng nó lại lặng lẽ thò tay vào túi bạn, lấy ra một ít: phí này, phí kia, bảo dưỡng, hao mòn, lãi vay.

Bạn thấy khác biệt chưa? Một bên đưa tiền vào. Một bên rút tiền ra. Chỉ có vậy thôi. Đơn giản đến mức người ta hay quên.

Tôi thường lấy vài ví dụ đời thường cho dễ hình dung: chiếc xe sang, cái điện thoại đời mới nhất vừa ra hôm qua, những công cụ dụng cụ mua về mà chẳng mấy khi động tới — nhiều khi ta rút ví chỉ để trông cho “hào nhoáng” một chút với người ngoài. Những thứ đó, với phần đông người, là tiêu sản.

Nhưng khoan đã — đừng vội kết tội chiếc xe

Đây là chỗ tinh tế nhất của cả bài. Tôi xin bạn đọc thật chậm.

Ranh giới tài sản – tiêu sản không nằm ở món đồ. Nó nằm ở bạn.

Cùng một chiếc xe. Với người này, nó là tiêu sản — mua về để oai, để đỗ trước quán cà phê cho sang, tháng nào cũng ngốn xăng, ngốn phí bảo dưỡng mà chẳng đẻ ra một xu. Nhưng với người kia, chính chiếc xe ấy lại là tài sản — anh dùng nó chở khách, chở hàng, chạy đi ký hợp đồng, mỗi vòng bánh lăn là một vòng tiền quay về. Cùng một chiếc điện thoại. Với người này chỉ là món đồ khoe mẽ. Với người kia là cái máy quay dựng nội dung bán hàng, mỗi ngày mang về đơn thật, tiền thật.

Cho nên tôi không bao giờ đứng ra phán xét món đồ. Và tôi cũng chẳng có tư cách gì để chê ai mua đồ đẹp — đó là mồ hôi của họ, là quyền của họ, là niềm vui hoàn toàn chính đáng của họ. Việc chọn mua tài sản hay tiêu sản là chuyện mỗi người tự cân nhắc và tự quyết định, không ai được phép áp lên ai. Tôi chỉ mong bạn biết rõ mình đang chọn cái gì — chọn trong tỉnh thức, thay vì chọn trong vô thức rồi nửa đêm giật mình hỏi tiền đâu mà bay sạch.

Ba chữ Tâm – Trí – Tín tôi đã nhắc ở Phần 1, thì chữ Trí ở đây chính là điều này: sáng suốt nhìn ra bản chất một món đồ đối với riêng mình, chứ không mượn con mắt của người khác để tiêu tiền của mình.

“Trông giàu” và “giàu thật” là hai thế giới cách nhau rất xa

Có một cái bẫy nữa, mà tôi thấy cả những người rất thông minh vẫn sập vào như thường.

Giả sử bạn khôn ngoan, mua toàn tài sản. Bạn “sang” lên thật. Nhìn bên ngoài ai cũng bảo bạn giàu. Nhưng bạn ơi — trông giàu có và giàu có thực sự là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Trông giàu là cái vẻ ngoài: bộ đồ, chiếc xe, tấm ảnh check-in ở nơi sang trọng. Còn giàu thật là con số nằm im dưới đáy bảng cân đối của bạn — giá trị tài sản ròng thật, dòng tiền thật chảy vào mỗi tháng dù bạn thức hay ngủ. Cái đầu, cả thiên hạ nhìn thấy. Cái sau, chỉ một mình bạn biết.

Đây chính là lý do tôi cứ lặp đi lặp lại câu tôi tâm đắc nhất trong cả loạt bài này: “giàu xổi nguy hiểm hơn nghèo bền”. Người nghèo mà bền thì biết mình đang nghèo, nên họ tính toán, dè sẻn, tích cóp từng chút — chân họ đặt chắc trên mặt đất. Còn người giàu xổi, giàu ở cái vỏ, lại dễ tưởng mình đã lên tới đỉnh dốc, trong khi con cào cào thật ra vẫn đang chới với giữa lưng chừng, dưới chân là vực. Cái nguy hiểm không phải là ít tiền. Cái nguy hiểm là tưởng mình nhiều tiền trong khi ruột thì rỗng.

Nghề đã dạy tôi một câu, tôi xin tặng lại bạn: cái gì không đo được thì không cải thiện được. Vẻ ngoài thì khó đo. Nhưng tài sản với tiêu sản thì đo được rành mạch. Vậy thì ta đo. Đo, rồi mới sửa được.

Quay lại Bảng Tài sản – Công nợ: hãy đo lại định kỳ

Nhớ cái bảng bạn lập ở Phần 1 chứ? Đừng để nó nằm chết trong ngăn kéo, phủ bụi. Bài học của Chương 2 nối thẳng vào đó bằng một mệnh lệnh giản dị mà tôi thấy quyền năng: hãy đo lại theo tháng, hoặc theo quý.

Vì sao phải đo lại? Vì chỉ khi đặt hai lần đo cạnh nhau, bạn mới nhìn ra được chiều dịch chuyển — cái mà một lần đo đơn lẻ không đời nào cho bạn thấy. Một tấm ảnh không nói lên chuyển động. Hai tấm ảnh liên tiếp thì có.

• Nếu sau một quý, bạn thấy nợ giảm đi và tổng tài sản tăng lên — xin chúc mừng, con cào cào của bạn đang leo đúng hướng. Cứ đà ấy mà tiến, đừng nghi ngờ.
• Còn nếu tình hình chẳng khá hơn, thậm chí nợ còn phình thêm — thì khoan trách hoàn cảnh, khoan trách thị trường. Hãy dừng lại, soi thật thành thật vào mấy tháng vừa rồi, và tự hỏi đúng một câu thôi: gần đây mình đã mua toàn tài sản, hay mua toàn tiêu sản?

Câu hỏi đó, thú thật, đôi khi làm ta hơi nhói. Nhưng cái nhói ấy là thứ đáng giá nhất bạn thu được trong cả quý. Đó là bản đồ cuộc đời đang tự vẽ lại đường đi cho bạn: chỗ nào đang lên, chỗ nào đang tụt, chỗ nào phải rẽ gấp. Không có tấm bản đồ đo được ấy, ta chỉ đi trong sương mù dày đặc — rồi gọi cái sự lạc đường đó là “số phận”.

Và tôi muốn bạn yên tâm một điều: bài học này không của riêng ai. Bạn là chủ doanh nghiệp đang gánh trên vai cả một bộ máy, hay bạn là người đi làm công ăn lương đều đặn, hay bạn đang chập chững buổi đầu kinh doanh — dùng được hết, không sót một ai. Nguyên lý “tài sản đưa tiền vào, tiêu sản rút tiền ra” đúng với cả một tập đoàn lẫn một cái ví da mỏng. Con số to nhỏ khác nhau, nhưng cái la bàn thì y hệt.

Bài tập thực hành Phần 2: Phân loại Tài sản – Tiêu sản

Đến phần tôi thích nhất — bắt tay vào làm. Đọc mà không làm thì cũng chỉ là “trông giàu tri thức” thôi, phải không nào.

Bước 1. Lấy một tờ giấy, kẻ đôi. Cột trái ghi TÀI SẢN. Cột phải ghi TIÊU SẢN.

Bước 2. Liệt kê ra tất cả những thứ bạn đang sở hữu — và cả những thứ bạn đang định mua. Cái vế sau quan trọng lắm đấy, vì phân loại một món trước khi rút ví bao giờ cũng rẻ hơn nhiều so với phân loại nó sau khi đã hối tiếc.

Bước 3. Với từng món, hỏi đúng một câu quyết định này, không thêm không bớt:

“Mỗi tháng, nó ĐƯA tiền vào túi mình, hay LẤY tiền ra khỏi túi mình?”

• Đưa tiền vào → xếp sang cột Tài sản.
• Lấy tiền ra → xếp sang cột Tiêu sản.

Đừng cãi với chính mình. Đừng bào chữa “nhưng nó tiện lắm”, “nhưng thỉnh thoảng nó cũng có ích mà…”. Cứ theo đúng dòng tiền thật mà xếp. Dòng tiền không biết nói dối, chỉ có ta hay tự dối mình thôi.

Điền thẳng vào bảng dưới đây — gõ tên món đồ rồi bấm nó thuộc cột nào, cán cân sẽ tự nghiêng cho bạn thấy:

Bước 4 — nối với Phần 1. Sau khi phân loại xong, mở lại Bảng Tài sản – Công nợ của Phần 1 ra. Đặt hai thứ cạnh nhau và tự hỏi: cán cân của mình tháng này đang nghiêng về phía nào? Nghiêng về phía nhiều tài sản hơn — bạn đang lên dốc, cứ vững tin. Nghiêng về phía nhiều tiêu sản hơn — đã đến lúc dừng tay một nhịp và chọn lại cho tỉnh.

Làm xong bài tập này, bạn sẽ cầm trong tay một thứ mà tiền không mua nổi: sự tỉnh táo về chính mình. Và đó, tin tôi đi, mới là cái nền thật của giàu bền.

Một lời dặn nhỏ, thật lòng

Tôi viết những dòng này với đúng tinh thần tôi theo đuổi bao năm nay: tử tế có kỷ luật tài chính. Nên xin bạn hiểu cho thật đúng — đây là tôi chia sẻ tư duy về tiền bạc cá nhân, để mỗi chúng ta tự soi mình, tự kỷ luật hơn một chút mỗi ngày. Đây không phải lời khuyên đầu tư, cũng không phải tư vấn tài chính cá nhân hóa cho riêng trường hợp của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ giàu. Không có một con số lợi nhuận nào được cam kết ở đây, không có công thức làm giàu nhanh nào cả. Hoàn cảnh mỗi người mỗi khác; những quyết định lớn về tiền, xin bạn cân nhắc thật kỹ theo tình hình riêng của mình và tham vấn người có chuyên môn phù hợp khi cần. Tôi chỉ trao bạn cái la bàn thôi. Còn con đường, bạn tự đi bằng đôi chân của mình.

Cuốn sách gốc mà tôi rút bài học này ra, nếu bạn muốn nghe trọn vẹn giọng thầy Phạm Thành Long, ở đây: https://www.youtube.com/watch?v=nSxC_oL7pJA

Câu hỏi thường gặp

Tài sản và tiêu sản khác nhau thế nào cho dễ nhớ nhất?
Chỉ một câu thôi: tài sản mỗi tháng đưa tiền vào túi bạn, tiêu sản mỗi tháng lấy tiền ra. Một bên nuôi bạn, một bên ăn bạn. Nhớ đúng chừng đó là đủ dùng cả đời.

Chiếc xe hay điện thoại của tôi là tài sản hay tiêu sản?
Không có câu trả lời chung, vì nó không nằm ở món đồ mà nằm ở bạn. Nếu bạn dùng nó để tạo ra thu nhập, nó là tài sản. Nếu nó chỉ ngồi đó để trông cho sang và tháng nào cũng ngốn tiền nuôi, nó là tiêu sản. Cùng một món, hai người dùng — hai kết cục khác nhau.

Bao lâu nên đo lại Bảng Tài sản – Công nợ một lần?
Theo tháng hoặc theo quý. Đo một lần chỉ cho bạn một tấm ảnh tĩnh; đo đều đặn mới cho bạn thấy chiều dịch chuyển — mình đang lên dốc hay đang tụt.

Người đi làm công ăn lương có áp dụng được không, hay chỉ dành cho doanh nhân?
Áp dụng được hết. Nguyên lý tài sản đưa tiền vào, tiêu sản rút tiền ra đúng với cả một tập đoàn lẫn một cái ví cá nhân. Con số khác nhau, cái la bàn thì như nhau.

“Trông giàu” khác “giàu thật” ở chỗ nào?
Trông giàu là vẻ ngoài ai cũng nhìn thấy. Giàu thật là giá trị tài sản ròng và dòng tiền thật, chỉ mình bạn biết. Nguy hiểm nhất không phải ít tiền, mà là tưởng mình nhiều tiền trong khi ruột rỗng.

Còn tiếp — Phần 3

Vậy là con cào cào của chúng ta đã leo xong bước thứ hai: không chỉ biết mình đang đứng đâu, mà còn biết mỗi món mình sắm về đang nâng mình lên hay kéo mình xuống. Ở Phần 3, tôi sẽ kể tiếp chặng dốc phía trước — làm sao để những cánh cửa tài sản đầu tiên mở ra thêm nhiều cánh cửa nữa, biến từng đồng đưa-tiền-vào thành một dòng chảy đều đặn chứ không phải một giọt lẻ loi.

Nếu loạt bài này chạm được vào bạn, hãy để lại email và theo dõi nguyenthivietha.com — tôi sẽ gửi bạn Phần 3 ngay khi ra, kèm bản mẫu Bảng phân loại Tài sản – Tiêu sản để bạn điền cho đỡ mất công kẻ tay.

Hẹn bạn ở đoạn dốc tiếp theo. Đi chậm cũng chẳng sao, miễn là chân luôn đặt trên đất thật.

(còn tiếp — Phần 3)

Về tác giả — Nguyễn Thị Việt Hà, gần 20 năm làm nghề tài chính – kế toán, Đại lý thuế. Mỗi ngày đọc bảng cân đối của doanh nghiệp khác, nên chuyện “cái gì đẻ ra tiền, cái gì ngốn tiền” là nghề thật, không phải lý thuyết vay mượn. Loạt Cào Cào Lên Dốc là bài học chị ghi lại khi học sách nói của thầy Phạm Thành Long, kể bằng lời của mình — với tinh thần “tử tế có kỷ luật tài chính”.

Nguyễn Thị Việt Hà