Cào Cào Lên Dốc (Phần 6): Đồng tiền chủ động và sáu chiếc lọ

Bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi và tự kỷ luật với chính mình, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính cá nhân hóa. Tiền của bạn, quyết định của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ giàu, không cam kết bất kỳ con số lợi nhuận nào, và không khuyên bạn vay mượn để làm bất cứ điều gì trong bài.

Hai ngôi nhà đứng cạnh nhau, chung một trận mưa. Trời chẳng thiên vị nhà nào — mưa rơi xuống hai mái ngói y như nhau, cùng một lượng, cùng một giờ.

Nhà bên trái có bể, có lu, có mấy cái chậu hứng dưới máng. Mưa tạnh thì bể đầy.

Nhà bên phải không có gì cả. Nước chảy qua mái, xuống sân, ra cống. Mưa tạnh thì sân khô, y như chưa từng mưa.

Tới mùa hạn, nhà bên phải đứng nhìn trời mà thở dài rằng năm nay trời cho ít mưa quá. Trong khi sự thật là trời cho y hệt nhau, chỉ khác ở chỗ một nhà có chỗ chứa còn một nhà thì không.

Chương thứ sáu của Cào Cào Lên Dốc nói đúng chuyện hai cái mái nhà ấy.

Kỳ trước, ở Phần 5 — tấm bản đồ vẽ bằng râu, tôi khép lại bằng một câu hỏi mà tôi còn nợ bạn: tiền về rồi thì chia thế nào để nó không trôi tuột qua kẽ tay? Hôm nay tôi trả nợ. Nhưng trước khi nói tới cách chia, tôi phải nói tới một sự thật mà tôi mất rất nhiều năm mới chịu nhìn thẳng.

Kiếm được tiền và giữ được tiền là hai cái nghề khác nhau

Chúng ta hay gộp hai việc này làm một rồi gọi chung là “giỏi tiền bạc”. Không phải đâu. Đó là hai nghề, học ở hai trường khác nhau, đòi hai loại năng lực khác nhau.

Nghề thứ nhất — kiếm tiền — cần bạn giỏi chuyên môn, chăm chỉ, biết bán, biết làm ra giá trị cho người khác. Rất nhiều người tôi gặp giỏi nghề này. Họ làm ra tiền thật, tháng nào cũng có tiền vào.

Nghề thứ hai — giữ tiền — thì gần như chẳng ai dạy. Không có trong sách giáo khoa, không có trong bằng cấp, và bố mẹ mình cũng ít khi nói tới, vì chính bố mẹ mình cũng chưa từng được ai dạy.

Cho nên mới có cái cảnh mà tôi tin bạn đã thấy ở đâu đó: một người thu nhập tăng gấp đôi, mà cuối tháng vẫn hết sạch. Rồi họ kết luận — và đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại thật lâu — rằng tại thu nhập mình còn thấp.

Có mái mà không có bể thì mưa to hay mưa nhỏ, sân vẫn khô.

Cái ngộ nhận tôi muốn bóc trong bài này nằm đúng ở đó: rất nhiều người tin rằng chia tiền là việc của người nhiều tiền, rằng bao giờ kiếm khá hơn thì mới tính chuyện quản lý tài chính cá nhân cho tử tế. Tôi đã tin y hệt như vậy suốt nhiều năm, và tôi đã tin sai. Chia tiền là việc của người muốn có nhiều tiền. Người nhiều tiền không chia vì họ nhiều tiền; họ nhiều tiền vì họ đã chia từ lúc còn ít.

Còn nếu bạn đợi tới lúc dư dả mới bắt đầu, tôi nói thật lòng, cái ngày ấy sẽ không tự tới. Thu nhập nở ra tới đâu, mức sống nở ra tới đó, cuối tháng vẫn hết. Thói quen chia tiền không tự mọc lên theo thu nhập; nó phải được dựng, và dựng từ lúc số tiền còn bé xíu.

Tôi thú thật: sổ sách cho người ta thì kỹ, tài chính cá nhân nhà mình để chung một cục

Chỗ này tôi phải tự khai, không thì bài viết thành lời rao giảng.

Gần hai mươi năm tôi sống với sổ sách. Nghề tài chính – kế toán rèn cho tôi một thứ kỷ luật gần như bản năng: mỗi đồng phải có chỗ của nó, phải vào đúng khoản mục, cuối kỳ phải khớp. Với tiền của người khác, lệch một dòng là tôi tìm cho ra bằng được.

Vậy mà tiền nhà mình thì tôi để chung một cục. Tất cả đổ vào một chỗ, tiêu tới đâu hay tới đó, cuối tháng còn lại bao nhiêu thì coi bấy nhiêu là tiết kiệm. Tôi có một công thức ngầm mà tôi tin suốt nhiều năm là hợp lý: thu nhập trừ chi tiêu, bằng phần còn lại.

Bạn thử soi kỹ công thức ấy mà xem. Phần dành cho tương lai của tôi bị xếp cuối hàng, là thứ nhặt được sau khi mọi người khác đã lấy phần của họ rồi. Mà thứ xếp cuối hàng thì trong đời, hầu như không bao giờ tới lượt.

Buồn cười nhất là tôi thừa kỹ năng để làm khác. Tôi không thiếu chuyên môn — tôi thiếu cái quyết định áp chuyên môn ấy lên chính mình.

Đồng tiền chủ động đầu tiên — bé đến mức bạn thấy ngượng

Nửa đầu chương sáu nói về một cột mốc khác, và nó phải tới trước: đồng tiền chủ động đầu tiên.

Có hai loại tiền chảy vào tay chúng ta. Tiền bị động là tiền mà người khác quyết định lúc nào trả cho bạn và trả bao nhiêu — lương là ví dụ điển hình nhất. Bạn làm tốt hay làm xuất sắc thì tới ngày ấy tiền mới về, và về đúng con số ai đó đã duyệt. Bạn không cầm cái vòi. Nói vậy không có nghĩa đi làm công ăn lương là sai; tôi không rủ ai bỏ việc, và đồng lương nuôi cả nhà tôi những năm khó khăn nhất. Tiền chủ động thì do chính bạn nghĩ ra, tự làm ra, tự quyết định lúc nào bắt đầu: bạn nhận một việc nhỏ có người trả tiền, bán một kỹ năng mình đã có sẵn, làm xong thì người ta trả, không ai đứng giữa quyết hộ.

Điều quan trọng nhất về đồng tiền chủ động đầu tiên là thế này: giá trị của nó nằm ở tâm lý, không nằm ở số học.

Nó thường bé đến mức ngượng. Vài trăm nghìn. Có khi ít hơn. Nhỏ tới mức kể ra bạn thấy chẳng bõ.

Nhưng nó làm được một việc mà cả một tháng lương không làm nổi: nó đập vỡ cái niềm tin nằm rất sâu rằng tiền là thứ người ta phát cho tôi. Ở Phần 3 tôi đã nói về những niềm tin gốc nằm dưới đáy và cái nhiệt kế bên trong quyết định bạn giữ được bao nhiêu. Đây chính là chỗ niềm tin ấy được sửa — không phải bằng lời tự nhủ trước gương, mà bằng một đồng tiền có thật trong tay, do chính bạn nghĩ ra cách kiếm. Sau đồng tiền đó, trong đầu bạn có một câu mới: tôi làm ra được tiền. Câu ấy đắt hơn số tiền rất nhiều.

Đường ngắn nhất để có nó là bán một kỹ năng bạn đã có sẵn, cho một người đã có sẵn trong danh bạ. Không cần ý tưởng vĩ đại, không cần vốn. Chọn một thứ mình làm được, nói cho người cần biết là mình nhận làm, báo một cái giá tử tế, làm cho xong, nhận tiền.

Và ba cái “không”, tôi xin nói thẳng vì đây là chỗ người ta hay trượt. Không đi vay để bắt đầu — đồng tiền chủ động đầu tiên mà phải vay mới có thì đó không phải chỗ bắt đầu. Không đi tìm một chỗ nào đó để bỏ tiền vào rồi ngồi đợi; chuyện ấy nằm ngoài phạm vi bài này, và tôi không bàn tới. Không tham gia những mô hình mà thu nhập chủ yếu đến từ việc rủ thêm người vào.

Một câu để tự kiểm, gọn thôi: có ai đó trả tiền cho bạn, vì bạn đã làm cho họ một việc có ích, và bạn ngủ ngon sau đó không? Nếu có — bạn vừa có đồng tiền chủ động đầu tiên rồi đấy.

Sáu chiếc lọ: chia ngay khi tiền vừa về, trước khi tiêu

Giờ mới tới vế thứ hai của chương, và cũng là cái tên chương: sáu chiếc lọ. Nguyên tắc gói trong một câu — mỗi đồng thu nhập vừa về tới tay thì chia ngay, trước khi tiêu bất cứ thứ gì.

Sáu chiếc lọ ấy, tôi kể kèm nhận xét của một người đã sống với sổ sách gần hai mươi năm:

Một — Nhu cầu thiết yếu, khoảng 55%. Ăn ở, đi lại, hóa đơn, học phí cho con. Phần nuôi cuộc sống hằng ngày, và là chiếc lọ duy nhất ai cũng nhớ.

Hai — Tự do tài chính, khoảng 10%. Đây là chiếc lọ không bao giờ được tiêu. Không phải “cố gắng đừng tiêu” — là không, kể cả khi có việc gấp, kể cả khi bạn nghĩ ra một lý do rất chính đáng. Bạn dùng nó thế nào về sau là chuyện của bạn và của người có chuyên môn được cấp phép, tôi không bàn ở đây. Việc của bạn lúc này chỉ là: có nó, và đừng đụng vào.

Ba — Tiết kiệm dài hạn, khoảng 10%. Cho những việc lớn đã hẹn trước, và cho cái đệm phòng lúc bất trắc.

Bốn — Giáo dục, khoảng 10%. Đầu tư vào chính bạn. Đây là chiếc lọ tôi thấy người ta cắt đầu tiên khi túng, và cũng là chiếc lọ khiến người ta túng lâu nhất.

Năm — Hưởng thụ, khoảng 10%. Và cái này mới lạ: bắt buộc phải tiêu hết, không được để dành. Nghe ngược đời, nhưng lát nữa tôi sẽ nói vì sao bỏ nó là hỏng cả hệ thống.

Sáu — Cho đi, khoảng 5%. Tôi cố tình chỉ chạm nhẹ ở đây, không phải vì nó nhỏ mà vì cuốn sách dành hẳn một chương riêng cho nó ở chặng rất xa phía sau; nó xứng đáng được nói tử tế chứ không phải nhét vội vào cuối một danh sách. Hôm nay bạn chỉ cần biết nó có mặt trong sáu chiếc lọ, ngay từ đồng thu nhập đầu tiên.

Cho dễ hình dung, tôi lấy một con số chỉ để minh họa, không phải khuyến nghị cho ai: thu nhập mười triệu thì chiếc lọ thiết yếu năm triệu rưỡi, bốn chiếc lọ mười phần trăm mỗi cái một triệu, chiếc lọ cho đi năm trăm nghìn.

Và bộ tỷ lệ này chỉ là điểm khởi đầu, không phải luật. Nếu bạn đang gánh nợ, nếu thu nhập tháng có tháng không, nếu bạn ở thành phố lớn mà riêng tiền thuê nhà đã ngốn quá nửa — thì con số 55% kia không đúng với bạn, và bạn phải tự chỉnh cho vừa đời mình. Chỉnh là chuyện bình thường. Cái bất di bất dịch chỉ có hai vế: có chia, và chia trước khi tiêu. Dù mỗi chiếc lọ chỉ vài chục nghìn. Vài chục nghìn nằm đúng lọ vẫn là bể chứa; ba triệu để chung một cục vẫn chỉ là cái sân.

Vì sao chia sáu chiếc lọ thắng: nó chỉ đòi bạn kỷ luật một lần

Đây mới là chỗ đắt nhất, và nó nối thẳng về Phần 4 — nơi tôi đã nói đừng dựa vào hứng, cũng đừng dựa vào ý chí. Hôm nay là lúc mang nguyên tắc ấy áp thẳng vào dòng tiền.

Cách chia cũ của tôi — thu nhập trừ chi tiêu bằng phần còn lại — bắt ý chí phải làm việc suốt ba mươi ngày. Mỗi lần mở ví là một lần phải cân nhắc, phải kìm, phải tự thuyết phục mình đừng mua. Không ai thắng nổi cuộc chiến đó cả tháng, và chỉ cần thua một lần vào đúng ngày mệt mỏi nhất là cả tháng đi tong.

Sáu chiếc lọ đảo ngược hoàn toàn: nó bắt bạn ra một quyết định duy nhất, vào ngày tiền về. Chia xong là xong. Sau đó bạn cứ tiêu thoải mái trong phần được tiêu mà chẳng phải áy náy gì, vì những phần quan trọng đã được cất trước khi bạn kịp nghĩ tới chúng.

Bạn thấy khác nhau ở đâu chưa? Cách cũ đòi kỷ luật ba mươi lần một tháng. Cách mới đòi kỷ luật một lần. Nó không thắng vì bạn mạnh mẽ hơn — nó thắng vì nó không thèm hỏi tới sự mạnh mẽ của bạn.

Mà hệ thống thì đừng để trong đầu. Đầu là chỗ mọi quyết tâm bốc hơi nhanh nhất. Sáu tài khoản riêng, hay sáu chiếc phong bì dán nhãn để trong ngăn tủ — thô sơ cũng được, miễn là chúng tách rời nhau thật sự. Tiền nằm chung một chỗ thì trong đầu bạn nó cũng là một cục.

Hai chiếc lọ người ta hay bỏ nhất — và vì sao bỏ là sai

Có hai chiếc lọ luôn bị gạch đầu tiên. Cùng một lý do: chúng trông giống thứ “chưa cần thiết”.

Chiếc lọ Giáo dục bị bỏ vì thấy chưa cần. Tháng này chưa có khóa nào muốn học, để tiền đó lo việc khác đã. Nghe hợp lý lắm. Nhưng bạn để ý mà xem: đây là chiếc lọ duy nhất có khả năng làm to cái vòi nước ra. Năm chiếc lọ kia chia lại số tiền bạn đang có; riêng chiếc này thay đổi số tiền bạn sẽ có, bằng cách nâng cấp chính người kiếm ra nó. Cắt nó là cắt đúng chỗ có sức bật nhất để đổi lấy việc giữ nguyên hiện trạng.

Chiếc lọ Hưởng thụ bị bỏ vì thấy phí. Cái này nguy hiểm hơn nhiều, và tôi hiểu vì sao người ta bỏ: nó có vẻ ngược đời, đang muốn giữ tiền mà lại bắt tiêu cho bằng hết.

Bạn cứ nghĩ tới người ăn kiêng cực đoan mà xem. Nhịn tới mức khắc nghiệt, được hai ba tuần, rồi một tối yếu lòng thì ăn bù gấp mấy lần, xong lại thấy mình thất bại nên bỏ luôn cả chương trình. Tiền cũng y hệt: người thắt chặt tới mức không cho mình một niềm vui nhỏ nào sẽ không vỡ trận ở tháng đầu — họ vỡ ở tháng thứ tư, và vỡ tan tành.

Chiếc lọ Hưởng thụ không phải phần thưởng. Nó là cái van xả áp của cả hệ thống, để việc chia tiền là một cuộc sống dễ chịu chứ không phải một bản án khổ sai. Đó là lý do nó có chữ bắt buộc tiêu hết: tiêu cho hết, không mang sang tháng sau, không lén chuyển sang lọ tiết kiệm để tự thấy mình ngoan.

Người ta ít khi bỏ cuộc vì thiếu tiền. Họ bỏ vì thấy khổ.

Bài tập đêm nay: sáu chiếc lọ có thật và một việc để tự mở vòi

Tôi biết bạn đang định hẹn với mình rằng đầu tháng sau sẽ bắt đầu cho gọn gàng, vì đầu tháng nghe có vẻ là một vạch xuất phát đẹp. Tôi cũng từng hẹn như thế, hẹn nhiều lần lắm. Cái hẹn ấy chưa bao giờ tới.

Đêm nay, làm ba việc:

1. Dựng sáu chiếc lọ có thật. Sáu tài khoản, hoặc sáu chiếc phong bì dán nhãn — miễn là tách rời nhau. Tên lọ viết tay, viết cho rõ.
2. Chỉnh tỷ lệ cho vừa đời bạn, rồi chia thử số tiền đang có trong ví ngay lúc này. Kể cả khi mỗi lọ chỉ được vài chục nghìn. Thứ bạn đang tập không phải là cất tiền — là tập động tác chia.
3. Viết ra một việc để kiếm đồng tiền chủ động đầu tiên, hoặc đồng tiếp theo. Một kỹ năng bạn đã có. Một người bạn biết chắc là họ cần nó. Ghi luôn cái tên ấy ra, và ghi ngày bạn sẽ nhắn cho họ.

Tôi dựng sẵn hai cái bảng ngay đây — một cái để chia thử sáu chiếc lọ, một cái để gọi tên đồng tiền chủ động sắp tới của bạn. Mọi con số bạn gõ chỉ nằm trên máy bạn, không gửi đi đâu cả.

Gói cả Phần 6 vào một câu, tôi sẽ nói thế này: mưa rơi xuống mọi mái nhà như nhau — khác nhau là ở chỗ ai đã dựng sẵn chỗ chứa.

Sợi chỉ Tâm — Trí — Tín tôi mang theo từ đầu loạt bài vẫn buộc vào đây, và ở chặng này nó hiện ra rõ hơn bao giờ hết. Tâm để đồng tiền chủ động đầu tiên là tiền sạch, kiếm từ một việc có ích cho người đã trả tiền cho bạn. Trí để hiểu rằng chia tiền không phải trò tiết kiệm vặt, mà là dựng một hệ thống đứng thay cho ý chí. Tín là chỗ khó nhất: giữ lời với chính mình vào đúng ngày tiền vừa về — cái ngày mà tiêu lẹm một chút cũng chẳng ai biết, ngoài bạn.

Câu hỏi thường gặp

Thu nhập tôi thấp và bấp bênh, chia sáu chiếc lọ có phi thực tế không?
Ngược lại — người ít tiền càng cần chia, vì mỗi đồng của bạn phải đi đúng chỗ hơn người dư dả. Cái cần chỉnh là tỷ lệ, không phải bỏ việc chia. Với thu nhập tháng có tháng không, nhiều người chia theo từng lần tiền về thay vì theo tháng: cứ có tiền vào là chia ngay lần đó. Vài chục nghìn mỗi lọ vẫn tính là có chia.

Tôi đang gánh nợ thì chiếc lọ nào ưu tiên?
Nguyên tắc trung tính tôi có thể nói, còn con số thì bạn phải tự cân theo tình cảnh của mình: các nghĩa vụ đã cam kết — tiền phải trả đúng hạn — thuộc phần thiết yếu và đi trước, vì trả trễ thì cái giá luôn đắt hơn phần bạn kịp dành. Nhưng đừng vì đang nợ mà xóa sạch cả sáu chiếc lọ, và tuyệt đối đừng vay thêm để có tiền bỏ vào lọ — làm vậy là phá đúng cái mình đang xây. Giữ động tác chia, dù phần mỗi lọ nhỏ tới đâu.

Chiếc lọ Tự do tài chính cất đó rồi làm gì với nó?
Ở bài này tôi chỉ nói tới mức nguyên tắc: có nó, và không tiêu nó. Còn dùng nó ra sao là quyết định riêng của bạn, tùy hoàn cảnh và mức độ hiểu biết của bạn — tôi không hướng dẫn, không gợi ý kênh nào, không nói tới lợi nhuận nào trong loạt bài này. Giai đoạn đầu, giữ được thói quen không đụng vào nó đã là một chiến thắng lớn hơn bạn tưởng.

Đồng tiền chủ động đầu tiên bé xíu thì có ý nghĩa gì?
Ý nghĩa của nó không nằm ở số tiền, mà nằm ở câu bạn tự nói với mình sau đó: tôi làm ra được tiền, không phải chờ ai phát cho. Chính vì nó bé nên nó mới làm được việc ấy — bé thì bạn bắt đầu được ngay tối nay, thay vì đợi một cơ hội lớn có thể chẳng bao giờ tới.

Đọc Cào Cào Lên Dốc có phải là nhận lời khuyên đầu tư không?
Không. Cả loạt bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi và tự kỷ luật, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính cá nhân hóa, và không hứa hẹn bất kỳ con số lợi nhuận nào. Tiền của bạn, quyết định của bạn.

Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long.

Về tác giả & Còn tiếp — Phần 7

Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính – kế toán. Nghề ấy dạy tôi rằng mỗi đồng phải có chỗ của nó. Bài này tôi viết từ đúng cái tật của mình: giữ nguyên tắc ấy rất nghiêm với sổ sách của người khác, mà tiền nhà mình thì để chung một cục suốt nhiều năm.

Việc của bạn, tối nay thôi. Sáu chiếc lọ có thật. Một tỷ lệ vừa với đời bạn. Một việc để tự mở vòi.

Chỗ chứa dựng xong rồi, tiền đã có đường về đúng ngăn của nó. Nhưng dành dụm để đi tới đâu, nếu bạn chưa gọi tên được thứ mình đang nhắm tới? Chương sau của cuốn sách nói đúng chuyện đó — đi săn phải biết săn con gì — và đó sẽ là Phần 7.

Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng sau.

Nguyễn Thị Việt Hà

(còn tiếp — Phần 7)

Nhắc lại cho gọn: đây là chia sẻ tư duy để bạn tự soi và tự kỷ luật, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính cá nhân hóa. Chia sáu chiếc lọ không làm tiền tự sinh ra, các tỷ lệ và con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa chứ không phải khuyến nghị cho hoàn cảnh riêng của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ giàu, không khuyên bạn vay mượn, và không gợi ý bất kỳ kênh đầu tư nào.