Cào Cào Lên Dốc (Phần 12): Năm cái đòn nhỏ nhân thành núi

Bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi và tự kỷ luật với chính mình, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính – kinh doanh cá nhân hóa. Tôi không hứa bạn sẽ tăng doanh thu, không cam kết bất kỳ con số nào, và đặc biệt: tôi không khuyên bạn vay mượn, không gợi ý bất kỳ kênh vốn hay kênh đầu tư nào trong bài. Tiền của bạn, việc của bạn, quyết định của bạn.

Có một thí nghiệm ai cũng từng làm hồi bé mà không gọi tên. Một hòn đá to, một cây gậy, một cục gạch kê ở dưới. Kê gạch gần hòn đá thì bẩy nhẹ tênh. Kê xa ra một chút thì phải gồng. Bỏ cục gạch đi thì cây gậy chỉ còn là cây gậy — có chọc cả buổi hòn đá cũng nằm im.

Cây gậy ai cũng có. Cục gạch mới là thứ quyết định.

Chặng thứ mười hai của Cào Cào Lên Dốc nói về những cái đòn nhỏ. Và tôi muốn nói ngay từ đầu cái điều mà phần lớn các bài viết về đòn bẩy bỏ qua: đòn bẩy không có điểm tựa thì chỉ là một cây gậy. Tôi đã cầm gậy chọc đá suốt nhiều năm, và tôi tưởng mình đang dùng đòn bẩy.

Ở Phần 11 tôi đã nói về vòng tròn bè bạn — chuyện mở rộng vòng người quanh mình. Chặng này khác hẳn về chất: không phải xây thêm quan hệ, mà là nhân lên cái mình đã có.

Cái đòn đầu tiên tôi cầm mà không biết là đòn

Những năm làm thẩm định tài chính trong các ban quản lý dự án ODA, tôi ngồi trước một danh mục dự án trải trên nhiều tỉnh, quy mô mỗi dự án lớn hơn rất nhiều lần khả năng đọc hết bằng mắt của một người. Nếu đo bằng sức, việc ấy là bất khả. Một ngày tôi có ngần ấy giờ, đọc nhanh tới mấy thì cũng chỉ đọc được ngần ấy bộ hồ sơ.

Việc chạy được không phải nhờ tôi khỏe. Nó chạy được vì có một bộ khung: biểu mẫu chuẩn, trình tự kiểm tra, danh mục chứng từ bắt buộc, ai ký khâu nào. Bộ khung ấy tôi không tự nghĩ ra, tôi thừa hưởng và bồi thêm. Nhờ nó, một hồ sơ tới tay tôi đã được lọc qua mấy lớp, và cái tôi phải nhìn chỉ còn là chỗ lệch.

Hồi đó tôi gọi đấy là “quy trình”, nghe rất hành chính, rất khô. Mãi sau này khi tự làm chủ, phải tự trả lương cho mình, tôi mới hiểu ra: đó chính là một cái đòn bẩy. Và nó có một cục gạch rất chắc kê ở dưới — cái chuẩn để biết thế nào là đúng, thế nào là sai. Chuẩn ấy có sẵn, viết ra giấy, ai cũng đọc được như nhau.

Rồi tôi rời khu vực nhà nước năm 2024. Ra ngoài, việc thì y hệt về bản chất — đọc số, gỡ rối, ra quyết định — nhưng cục gạch biến mất. Không ai viết sẵn quy trình cho tôi. Và tôi đã làm đúng cái việc mà một người quen tay hay làm: tôi cắm đầu gánh. Sáng làm, tối làm, cuối tuần làm. Chăm chỉ tới mức không ai nỡ trách.

Chăm chỉ là một đức tính. Nó không phải một chiến lược.

Nhân, chứ không cộng

Có một chỗ số học đơn giản mà tôi hiểu rất muộn.

Khi tôi làm bằng sức, mỗi ngày tôi cộng thêm một phần vào kết quả. Hôm nay cộng một, mai cộng một. Ốm một tuần thì tuần đó cộng số không. Cái cộng ấy có trần, và trần chính là số giờ tôi còn thức.

Đòn bẩy làm việc khác. Nó nhân. Một cái đòn nhỏ ăn thêm được một chút, cái nữa ăn thêm một chút, và hai cái chút ấy không cộng vào nhau — chúng nhân với nhau. Đây là số học thuần túy chứ không phải một lời hứa: phép cộng có trần, và cái trần ấy là số giờ tôi còn thức; phép nhân thì không vướng cái trần đó. Nhưng đúng vì nó chỉ là số học, nó chẳng bảo đảm điều gì — nhân với cái gì mới là chuyện.

Tôi nhấn mạnh chỗ nhân với cái gì, vì đây là chỗ dễ tự lừa mình nhất. Nhân với số không thì vẫn ra số không. Một người chưa từng bán được gì mà đi thuê năm người bán, chưa từng viết bài nào ra hồn mà đi mua công cụ rải bài mười kênh, thì cái đang được nhân lên là con số không. Càng nhân càng tốn.

Nên trước khi kể năm cái đòn, tôi nói thẳng: đòn bẩy không tạo ra cái mình chưa có. Nó chỉ phóng to cái đang có sẵn.

Năm cái đòn tôi gọi tên lại cho dễ nhớ

Dưới đây là năm loại đòn bẩy mà một người làm nghề nhỏ — nghề tự do, hộ kinh doanh, công ty vài người — có thể cầm được ngay, không cần vốn lớn. Cách gọi tên là của tôi, tôi đặt lại cho dễ nhớ chứ không phải thuật ngữ chuẩn của ai. Bạn cứ đổi tên theo cách bạn thấy xuôi.

Một — đòn người: thời gian của người khác. Không nhất thiết phải là nhân viên chính thức. Một bạn làm bán thời gian, một người nhận khoán từng đầu việc, một cộng sự ăn theo kết quả. Đòn này ai cũng nghĩ tới đầu tiên, và cũng gãy nhiều nhất, vì lý do tôi nói ở mục sau.

Hai — đòn học: kinh nghiệm của người đi trước. Người ta đã trả học phí bằng năm tháng và bằng những cú ngã, mình mua lại phần kết luận. Đây là cái đòn rẻ nhất trên đời. Tôi học Luật ở tuổi bốn mươi mấy, và cái tôi mua được bằng mấy năm học không phải là bộ luật — bộ luật thì tra mạng cũng có — mà là cách nghĩ của người soạn ra nó. Ngồi tự mò thì mười năm chưa chắc ra.

Ba — đòn máy: hệ thống, quy trình, công cụ. Cái biểu mẫu chuẩn ngày xưa của tôi là đòn máy phiên bản giấy. Bây giờ nó là phần mềm, là quy trình viết ra giấy, là những việc lặp đi lặp lại được giao cho máy làm. Ở SmartFin, cái chúng tôi làm chính là chuyện này: những đầu việc số liệu lặp đi lặp lại hằng ngày thì để hệ thống chạy, người chỉ ngồi ở chỗ cần tới cái đầu của người.

Bốn — đòn tiếng: uy tín và lời chứng của người khác. Tôi nói mình làm được, người ta nghe một tai. Một người thứ ba nói giúp, sức nặng khác hẳn. Chỗ này xin nói cho rõ ranh giới: đây không phải chuyện đi xây quan hệ — chuyện ấy đã có Phần 11 lo. Ở đây tôi chỉ nói tới góc khuếch đại: một việc mình đã làm thật, có người thứ ba làm chứng, thì tiếng vang đi xa hơn nhiều lần so với việc mình tự kể.

Năm — đòn bản: làm một lần, dùng nhiều lần. Bài viết, video, tài liệu, mẫu hợp đồng, bộ khung tour. Làm nghề lữ hành, tôi thấy rất rõ: bộ khung một chương trình đã dựng chuẩn thì lần sau chỉ thay điểm đến và ngày tháng, không phải bắt đầu từ tờ giấy trắng. Ngồi viết cái khung đó mất một buổi, mà nó tiết kiệm cho tôi hàng trăm buổi sau.

Còn một loại đòn nữa mà ai cũng biết, và tôi cố tình xếp riêng ra ngoài năm cái trên: đòn bẩy tài chính, tức là dùng tiền vay. Nó là loại đòn mạnh nhất và rủi ro cao nhất trong tất cả, vì nó khuếch đại theo cả hai chiều mà không hỏi ý bạn. Tôi nêu tên nó ở đây cho đủ bức tranh, và dừng đúng ở đó. Bài này không khuyên bạn vay mượn bất cứ đồng nào, không chỉ bạn kênh vốn nào, không gợi ý kênh đầu tư nào. Chuyện vay hay không là việc bạn phải ngồi với người tư vấn có chuyên môn và với chính hoàn cảnh của bạn, không phải với một bài blog. Lý do vì sao tôi thận trọng tới mức này, tôi kể ở gần cuối bài.

Cục gạch ai cũng quên

Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ nhất, vì nó là chỗ tôi trả học phí nhiều nhất.

Mỗi cái đòn ở trên chỉ bẩy được khi có một cục gạch riêng kê ở dưới. Thiếu cục gạch, cầm đòn lên chỉ tổ mỏi tay.

Điểm tựa của đòn người là việc đã mô tả được thành lời. Nếu tôi không viết ra được việc này gồm mấy bước, làm xong thì trông ra sao, sai ở đâu là sai — thì giao cho người khác chỉ là chuyển chỗ rối. Mà rối chuyển sang tay người khác thì nó không nhỏ đi, nó nhân lên. Tôi từng bàn giao một mảng việc cho một bạn rất được, rồi thấy mình còn mệt hơn lúc tự làm: mỗi ngày bạn ấy hỏi mười câu, mà mười câu ấy đều là những câu lẽ ra tôi phải trả lời một lần trên giấy.

Kèm theo đó là một việc nhỏ mà tôi không bao giờ bỏ nữa: ghi rõ trách nhiệm và quyền lợi ra giấy trước khi giao, chứ không phải lúc đã có chuyện. Vì sao tôi khó tính tới mức ấy thì tôi đã kể ở Phần 11, nên ở đây chỉ nói phần liên quan tới cái đòn: tờ giấy ấy chính là cục gạch để cái đòn có chỗ mà tì.

Điểm tựa của đòn học là một việc thật đang làm dở. Học mà không có chỗ áp vào ngay thì đó là sưu tầm, không phải đòn bẩy. Tôi đã có một giai đoạn mua khóa học như mua rau, thư mục đầy ắp, đầu thì rỗng. Bây giờ tôi tự đặt một luật: học xong một buổi, phải chỉ ra được đúng một việc trong tuần này sẽ làm khác đi. Không chỉ ra được thì buổi học ấy chỉ là giải trí có tính giáo dục.

Điểm tựa của đòn máy là một quy trình chạy tay đã ổn. Tự động hóa một mớ lộn xộn thì chỉ ra được một mớ lộn xộn chạy nhanh hơn. Cái này nghề kế toán dạy rất phũ: đưa dữ liệu bẩn vào phần mềm, phần mềm sẽ cho ra báo cáo sai nhanh gấp mười lần làm tay. Ai đã từng ngồi gỡ một bảng cân đối lệch vì nhập sai từ đầu thì hiểu.

Điểm tựa của đòn tiếng là một kết quả thật đã có. Không có kết quả mà mượn tiếng người khác thì không phải mượn đòn, là mượn nợ — nợ ấy tới ngày phải trả bằng sự thất vọng của người tin mình. Ngược lại, khi việc đã làm thật rồi, chuyện xin một lời chứng không có gì phải ngại.

Điểm tựa của đòn bản là một câu hỏi được hỏi đi hỏi lại. Đừng ngồi làm tài liệu cho câu hỏi chưa ai hỏi. Cái tài liệu đầu tiên đáng làm luôn là cái trả lời câu mà tuần nào cũng có người nhắn hỏi bạn.

Nhìn lại năm cục gạch, bạn sẽ thấy chúng giống nhau ở một điểm: cục nào cũng buồn tẻ và làm trước khi có kết quả. Ngồi viết ra quy trình thì chán hơn nhiều so với đi tuyển người. Đó là lý do người ta hay bỏ qua nó, và đó cũng là lý do phần lớn các cây đòn nằm im.

Cái đòn cũng khuếch đại cả cái sai

Phần này tôi viết ngắn, nhưng nếu bạn chỉ nhớ được một đoạn trong bài thì tôi mong là đoạn này.

Đòn bẩy không phân biệt đúng sai. Nó phóng to cái bạn đưa vào. Một quy trình tốt được nhân lên thì thành hệ thống. Một cách làm ẩu được nhân lên thì thành sự cố ở quy mô mà bạn không kịp chạy theo dọn.

Tôi biết điều này không phải qua sách. Những năm 2009–2010, tôi đã có lúc tưởng mình giỏi, trong khi thật ra chỉ là đang xuôi gió. Cái sai không nằm ở một quyết định nào cụ thể, nó nằm ở chỗ tôi nhân lên một thứ mình chưa hiểu. Khi gió đổi chiều, phần bị phóng to không phải là cái tài của tôi. Tôi mất gần hết. Tôi không kể chi tiết con số ở đây, và tôi cũng không rút ra bài học nào để khuyên bạn về tiền bạc — bạn ở hoàn cảnh khác, và tôi không phải người tư vấn cho hoàn cảnh của bạn. Tôi chỉ nói đúng một câu về mình: từ đó, mỗi lần định nhân một thứ gì lên, tôi bắt mình trả lời trước một câu hỏi — nếu cái này sai, cái sai ấy to tới đâu, và tôi có sống sót qua nó không?

Câu hỏi ấy đã giữ tôi lại nhiều lần. Nó cũng là lý do tôi xếp đòn bẩy tài chính ra ngoài năm cái đòn ở trên, thay vì hào hứng kể về nó.

Năm phút soi lại

Tôi dựng sẵn một cái bảng ngay đây. Nó không tính ra doanh thu, không dự báo gì cả — tôi cố ý không làm việc đó, vì mọi con số kiểu ấy đều là bịa. Nó chỉ giúp bạn nhìn năm cái đòn của mình đang ở trạng thái nào, và gọi tên cục gạch còn thiếu.

Mọi thứ bạn gõ chỉ nằm trên máy bạn, không gửi đi đâu cả, và cũng không được lưu lại khi bạn rời trang — muốn giữ thì chép ra giấy.

Chặng mười hai của Cào Cào Lên Dốc — nhân, chứ không cộng

Con cào cào nhảy giỏi. Nhưng nhảy là cộng: mỗi cú một quãng, hết sức thì thôi. Ở Phần 1 tôi đã nói chuyện biết mình đang đứng ở đâu. Chặng này là câu hỏi tiếp theo và khó hơn: từ chỗ đang đứng, tôi định lên bằng sức chân, hay bằng một cái đòn?

Sợi chỉ Tâm — Trí — Tín thắt lại ở ba chỗ khá lạ trong chặng này.

Tâm là chuyện tôi đối xử thế nào với những cái đòn có gương mặt người. Đòn người là người, không phải công cụ. Đặt cục gạch cho tử tế — nghĩa là mô tả việc cho rõ, ghi cam kết cho minh bạch — thực ra chính là cách tôn trọng người mình mời vào cùng làm.

Trí là biết mình đang nhân cái gì. Nhân một cách làm chưa chín thì càng nhân càng lún. Trước khi phóng to bất cứ thứ gì, phải xem nó có đáng được phóng to không.

Tín, nút khó nhất như mọi khi, là dám chọn cái đòn chậm. Đòn tiếng và đòn bản đều cần thời gian mới thành hình, trong khi cái đòn nào cũng có một phiên bản đi tắt nghe rất hấp dẫn. Đi tắt thì nhanh, nhưng cái được nhân lên khi ấy không phải năng lực, mà là khoảng cách giữa lời mình nói và việc mình làm được.

Gói cả Phần 12 vào một câu, tôi sẽ nói thế này: đừng đi tìm cây gậy dài hơn, hãy đi tìm chỗ kê cục gạch.

Câu hỏi thường gặp

Tôi làm một mình, chưa có tiền thuê ai, thì lấy đâu ra đòn bẩy?
Bốn trong năm cái đòn ở trên không cần tiền thuê người: đòn học, đòn máy, đòn tiếng, đòn bản. Rẻ nhất và làm được ngay tối nay là đòn bản — chọn đúng một câu hỏi mà tuần nào cũng có người hỏi bạn, rồi ngồi trả lời nó thật kỹ một lần vào một file. Lần sau có người hỏi, bạn gửi cái file đó. Việc ấy không cần vốn, chỉ cần một buổi tối.

Nên bắt đầu bằng cái đòn nào?
Tôi không biết hoàn cảnh của bạn nên không dám chỉ. Cái tôi có thể nói là cách tự chọn: nhìn lại tuần vừa rồi, tìm việc nào ngốn nhiều giờ nhất mà lặp đi lặp lại. Cái đòn nào chạm được vào đúng việc đó thì bắt đầu từ đó. Và chỉ một cái thôi — cầm cả năm cây đòn cùng lúc thì không cây nào tì được vào đâu.

Vay vốn để mở rộng có phải đòn bẩy không?
Có, và nó là loại rủi ro cao nhất, vì nó khuếch đại cả chiều xuống chứ không riêng chiều lên. Tôi cố ý không bàn chuyện này trong bài và không đưa ra bất kỳ lời khuyên nào về vay mượn hay đầu tư. Đó là việc bạn cần ngồi với người tư vấn có chuyên môn, có nhìn vào con số thật của bạn — không phải việc của một bài viết chung cho mọi người đọc.

Tôi giao việc rồi mà vẫn phải làm lại từ đầu, vậy có phải tôi không hợp dùng người?
Tôi từng nghĩ về mình y như vậy. Sau tôi thấy nó thường không phải chuyện hợp hay không hợp, mà là cục gạch chưa được đặt: việc chưa mô tả ra lời, chuẩn "thế nào là xong" chưa có, trách nhiệm chưa ghi rõ. Thử làm ngược lại một lần — viết ra giấy trước, giao sau — rồi hãy kết luận về mình.

Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long. Chặng bán hàng bài bản nằm ở Phần 9 — tám bước hái mật, còn bài mở đầu loạt ở Phần 1 — biết mình đang đứng ở đâu.

Về tác giả & Còn tiếp — Phần 13

Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính – kế toán, từng thẩm định và quản lý các dự án ODA trước khi tự làm chủ. Cái đòn bẩy tốt nhất tôi từng được cầm không phải tiền, mà là một bộ biểu mẫu chuẩn — thứ buồn tẻ nhất trong nghề.

Đòn bẩy đặt xong rồi thì có một phép thử rất phũ để biết nó thật hay giả: rời tay ra xem cái bến còn chạy không. Chương sau của cuốn sách hỏi đúng câu đó — nghỉ một tháng, bến còn chạy không — và đó sẽ là Phần 13.

Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng sau.

Nguyễn Thị Việt Hà

(còn tiếp — Phần 13)

Nhắc lại cho rõ: những gì tôi viết ở trên là cách tôi tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, không phải lời khuyên kinh doanh hay tài chính dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Cái bảng trong bài là công cụ để suy nghĩ, không phải bảo chứng cho bất kỳ kết quả nào. Tôi không cam kết doanh thu, không hứa nhân đôi bất cứ con số nào, không khuyên bạn vay mượn để mở rộng, và không gợi ý bất kỳ kênh vốn hay kênh đầu tư nào. Tiền của bạn, quyết định của bạn.