Bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ giàu, không cam kết bất kỳ con số nào, không gợi ý bạn mua bán tài sản nào, không khuyên bạn vay mượn hay thay đổi nhân sự. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa. Tiền của bạn, quyết định của bạn.
Trong nghề lữ hành có một chuyện mà người ngoài nghe xong thường không tin, và nó chính là cửa vào chặng thứ mười bốn của Cào Cào Lên Dốc.
Tháng cao điểm là tháng điện thoại reo không ngớt, đoàn nối đoàn, hợp đồng ký liên tục. Nhìn từ ngoài vào thì đó đúng là lúc phát đạt nhất trong năm. Nhưng mở sổ ra xem, đúng tháng ấy tài khoản mỏng nhất. Vì tiền đã phải đi trước — cọc vé, cọc phòng, cọc dịch vụ, hàng loạt khoản phải trả trước khi khách kịp trả cho mình. Tiền khách về sau. Có khi về rất lâu sau.
Người trong nghề gọi đó là dòng tiền lệch pha. Tôi thì thấy nó giống một trò đùa ác. Đúng vào lúc mình trông giàu nhất lại là lúc mình yếu nhất.
Chặng ấy mang tên “Bác Kiến dựng kho, đào ngách”. Con kiến trong cái tên này làm hai việc, và cả hai đều chẳng khôn ngoan gì vào thời điểm nó làm. Nó tha mồi về kho suốt mùa hè, khi quanh nó cả cánh đồng đang đầy thức ăn. Và nó đào tổ bao giờ cũng nhiều hơn một cửa, dù chưa có trận mưa nào.
Tôi ghi lại chặng này theo cách tôi hiểu và theo cái tôi đã trả giá để học, chứ không thuật lại lời thầy Phạm Thành Long. Hai vế của cái tên ấy là hai câu hỏi khác nhau. Kho hỏi bạn cầm cự được bao lâu. Ngách hỏi bạn còn lối nào để đi.
Mùa giáp hạt không phải chuyện xui — nó nằm sẵn trong lịch
Chuyện làm tôi buồn nhất khi ngồi nhìn số của người khác không phải những người làm ăn kém. Người làm ăn kém thì tự họ biết, và họ dè dặt. Buồn hơn là những người làm rất được. Doanh thu tốt, khách quý, sản phẩm có chỗ đứng. Rồi một cú hẫng — không phải thảm họa, chỉ là một cú hẫng — và mọi thứ đổ. Đối tác lớn nhất chậm thanh toán. Một chính sách đổi. Một trận ốm. Chỉ một cái, không phải mười cái. Họ không thua vì làm sai. Họ thua vì trong nhà không có gì để cầm cự qua cái khoảng trống ấy.
Điều tôi muốn bạn thấy là mùa giáp hạt không phải vận rủi. Nó nằm trong lịch. Nghề nào cũng có nhịp lên nhịp xuống, và người làm lâu đều biết tháng nào tiền vào tháng nào tiền ngủ. Ngành dịch vụ du lịch có mùa thấp điểm rõ như ban ngày. Ai bán cho doanh nghiệp thì có những tháng khách bận khóa sổ, chẳng ai duyệt chi. Cái ta biết chắc sẽ tới thì không được phép gọi là bất ngờ.
Nhưng ta vẫn cứ bất ngờ. Vì lúc đang được mùa, cái đầu mình không tin vào mùa đông. Nó tin vào cái đà. Nó lấy tháng tốt nhất nhân lên mười hai rồi gọi kết quả đó là “năm nay”.
Đây là nghịch lý làm rất ít người có kho. Kho chỉ xây được lúc đang được mùa, vì lúc mất mùa thì lấy gì mà xây. Nhưng đúng lúc được mùa lại là lúc không ai muốn xây, bởi tiền đang chảy vào và mọi bản năng đều bảo mình hãy đem nó đi làm việc chứ đừng cất nó đi. Có mười đồng dư ra, ai cũng nhìn ra ngay một chỗ đang cần tới nó. Đem cất, người ngoài bảo mình nhát, mà chính mình soi gương cũng thấy mình chậm.
Con kiến tha một hạt về tổ giữa mùa hè trông cũng ngốc y như vậy. Lý do của nó không nằm ở hôm đó. Nó nằm ở bốn tháng sau.
Tôi từng có một quãng mất gần như tất cả, những năm 2009 – 2010. Tôi không kể chi tiết ở đây, vì chi tiết chẳng giúp gì cho bạn. Cái tôi giữ lại được từ quãng đó chỉ là một câu ngắn thôi. Lúc mọi thứ đang lên, mình tưởng mình đang xây. Có những lúc thật ra mình chỉ đang phơi mọi thứ ra ngoài trời.
Cái kho đo bằng số tháng, không đo bằng số tiền
Đây là chỗ tôi muốn bạn đổi cách nghĩ, và nó chỉ là đổi một cái đơn vị.
Hầu hết mọi người đo quỹ dự phòng bằng tiền. “Tôi có một khoản để dành.” Nghe thì yên tâm, nhưng con số ấy tự nó chưa nói lên điều gì, vì nó chưa được đặt cạnh cái mà nó phải gánh.
Cách đo có ích hơn là số tháng. Lấy tổng chi phí bắt buộc phải trả mỗi tháng dù không bán được gì — mặt bằng, lương, các khoản định kỳ, và cả chi phí sống của gia đình nếu bạn là người đem tiền về nhà. Rồi lấy tiền đang có chia cho con số đó. Kết quả không phải là tiền. Kết quả là thời gian, là số tháng bạn được phép thở nếu doanh thu về không.
Đổi đơn vị xong thì mọi thứ nhìn khác hẳn. Một người có hai trăm triệu để dành nghe rất khác nhau tùy chi phí cố định của họ là hai mươi triệu hay một trăm triệu một tháng — người thứ nhất có mười tháng để xoay, người thứ hai có hai tháng. Tôi nhắc lại, đây chỉ là ví dụ minh họa cho bạn thấy cơ chế, không phải mức nào tôi khuyên bạn đạt tới.
Từ đó lộ ra một chuyện ít người để ý. Khi bạn hạ được một khoản chi phí cố định, bạn được lợi hai lần. Lần thứ nhất, mỗi tháng dư ra thêm một ít để bỏ vào kho. Lần thứ hai, và cái này mới quan trọng, cái đích của kho tụt xuống — cùng một số tiền trong két, tự nhiên nó gánh được nhiều tháng hơn trước. Tôi nói tới những khoản ta ký lúc lạc quan rồi quên mất, cái mặt bằng rộng hơn nhu cầu thật, gói dịch vụ trả theo năm mà cả năm mở ba lần. Tôi không nói tới con người. Con người không phải khoản chi phí để cắt, và tôi không khuyên bạn động vào ai cả.
Nhân đây tôi nhắc một câu rồi thôi. Cách chia tiền ngay khi nó vừa về, tôi đã nói kỹ ở Phần 6 — đồng tiền chủ động và sáu chiếc lọ. Bài này chỉ nói cái kho dùng để làm gì và đầy tới đâu thì đủ.
Còn hai cái kho nữa không nằm trong sổ sách nào. Kho thời gian là chỗ trống trong lịch. Một cái lịch xếp kín từ sáng tới tối nhìn thì tưởng năng suất, thực ra là một hệ thống không có chỗ cho sai số, chỉ cần một buổi trễ là đổ cả dây. Sau khi trả giá vài lần, tôi tự đặt cho mình một nguyên tắc — xếp lịch phải chừa đệm, đừng kẹp sát giờ. Khoảng trống ấy trông như lãng phí. Nó chính là kho. Kho quan hệ thì có luật riêng, là nó chỉ nạp được lúc bạn chưa cần. Gọi lúc đang bí thì đó là đi vay, gieo lúc chưa cần thì đó mới là gửi kho.
Dự trữ khác tích trữ — cái kho phải có ngưỡng và có ngày dừng
Nói về dự trữ mà bỏ qua chỗ này thì dễ đẩy người ta sang một cái bệnh khác.
Dự trữ và tích trữ vì sợ hãi nhìn giống hệt nhau, cả hai đều là cất đi. Nhưng chúng khác nhau ở một điểm rất dễ kiểm tra — dự trữ có mức đủ và có ngày dừng lại.
Người dự trữ nói được câu này. Kho của tôi là ngần này tháng chi phí, khi đầy thì phần dôi ra tôi đem đi làm việc khác. Có đích, có ngưỡng, có kế hoạch cho phần vượt ngưỡng — con số cụ thể là bao nhiêu thì mỗi người một khác, và tôi không đặt hộ ai. Người tích trữ vì sợ thì không có câu đó. Bao nhiêu cũng chưa yên tâm, cất được rồi lại thấy mỏng, cất thêm nữa vẫn thấy mỏng. Cái họ đang chữa không phải rủi ro, mà là một nỗi sợ. Mà nỗi sợ thì không no được bằng tiền.
Cái hại của việc tích mãi không dừng là nó ăn mất phần đáng lẽ dùng để làm cho cái nhà lớn lên. Con kiến tha mồi cho mùa đông chứ nó không tha cả cánh đồng về tổ. Nó biết bao nhiêu là đủ, và đủ rồi thì nó đi làm việc khác. Cho nên khi bạn đặt con số của mình, hãy đặt luôn cả câu sau nó — đầy rồi thì phần tiếp theo đi đâu. Thiếu câu ấy, cái kho sẽ tự lớn mãi và bạn sẽ tưởng mình đang kỷ luật trong khi thật ra mình đang sợ.
Một cửa duy nhất là một cái bẫy
Sang vế thứ hai của cái tên chương.
Bạn để ý mà xem, một tổ kiến thật bao giờ cũng có nhiều lối ra. Con kiến không đào ngách vì nó bi quan. Nó đào vì một điều rất giản dị — cái tổ chỉ có một cửa thì không phải là nhà, đó là cái bẫy. Chỉ cần một trận mưa lấp đúng cửa ấy là xong.
Trong làm ăn, cái bẫy đó có tên gọi tử tế hơn nhiều. Người ta gọi là rủi ro tập trung, tức là một phần quá lớn sự sống của bạn đang treo vào một điểm duy nhất. Nó nguy hiểm ở chỗ nó chẳng trông giống rủi ro tí nào. Nó trông giống thành công. Khách lớn chiếm phần lớn doanh thu thì báo cáo đẹp, khỏi phải đi tìm khách mới. Một kênh mang về gần hết khách thì bạn dồn hết sức vào đó, càng dồn càng ra, càng ra càng dồn. Một nhà cung cấp duy nhất thì giá tốt, quen việc, gọi một câu là xong. Tất cả những cái đó, khi đang chạy, đều được khen là hiệu quả. Chỉ đến lúc mất, người ta mới gọi nó bằng đúng tên.
Có năm cái cửa tôi vẫn đếm khi làm tư vấn quản trị tài chính, và đếm cho cả chính mình. Khách hàng. Kênh mang khách về. Nhà cung cấp. Con người giữ một khâu sống còn. Và tài khoản hay nền tảng có thể bị khóa qua đêm mà bạn không được báo trước, không được giải thích, không biết kêu ai.
Cách soi không cần công cụ gì cầu kỳ. Lấy một tờ giấy, viết ra năm dòng ấy, điền tên cụ thể vào. Rồi với từng dòng, hỏi đúng một câu và bắt mình trả lời thành lời chứ không trả lời trong đầu. Nếu sáng mai cái này biến mất thì sao. Không phải “nếu nó khó hơn”. Biến mất. Khách ấy đổi nhà cung cấp. Cái trang ấy bị khóa. Người ấy nghỉ. Chỉ cần thật thà nửa tiếng, bạn sẽ biết mình đang ngủ trong một cái nhà mấy cửa.
Riêng cái cửa thứ tư, chuyện một người giữ khâu sống còn, tôi đã nói ở Phần 13 nên ở đây chỉ đặt nó vào danh sách. Chặng trước hỏi bạn có rời tay được không. Chặng này hỏi nếu người ta rời tay bạn trước thì sao.
Ngách thật và cái cửa vẽ trên tường
Đây là chỗ tôi thấy nhiều người tự lừa mình nhất, và tôi từng nằm trong số đó.
Hỏi một người rằng nếu mất khách lớn kia thì tính sao, phần lớn trả lời rất trơn tru. Thì em đẩy mảng B. Thì chị mở thêm kênh C. Thì anh có mối D, gọi phát là có việc ngay. Tôi hỏi tiếp, mảng B tháng trước ra được bao nhiêu, kênh C đã có ai vào chưa, mối D lần gần nhất gọi là bao giờ.
Im lặng.
Cái đó không phải ngách. Đó là cái cửa vẽ trên tường. Nhìn thì y hệt cửa, nhưng nó chỉ tồn tại trong đầu bạn, chưa ai bước qua bao giờ. Đến lúc chạy nạn, bạn lao vào và bạn đập mặt vào tường.
Ngách thật có ba dấu hiệu, và phải đủ cả ba. Nó đã được thử — bạn từng làm thật, không phải từng nghĩ tới. Nó đã có người ngoài dùng — người lạ, không phải người nhà. Và nó đã chạy được dù nhỏ — mỗi tháng một vài đơn cũng được, miễn là nó có nhịp đập và có người phụ trách.
Nhỏ mà thật thì lúc cần bạn chỉ việc mở van cho nó lớn lên. To mà tưởng tượng thì lúc cần bạn phải bắt đầu lại từ số không, đúng vào tháng bạn không còn tiền và không còn bình tĩnh. Một cái ngách chạy được ba đơn một tháng có giá hơn ba cái ngách nằm trong bản kế hoạch.
Hai câu hỏi của chặng này — kho dài mấy tháng, và trong nhà còn mấy cửa — tôi để sẵn thành một cái bảng ngay dưới đây, hai thẻ, làm cái nào trước cũng được.
Bảng này không đọc gì của bạn. Chữ bạn gõ vào nằm lại trong máy, đóng trang là mất, nên muốn giữ thì chép ra giấy.
Điền hai con số của tháng thật vừa rồi, đừng điền con số của tháng bạn mong muốn. Đơn vị nào cũng được, miễn hai ô cùng một đơn vị.
Phải viết được cả hai vế. Thiếu vế sau thì cái kho sẽ tự lớn mãi.
Con số này không phải điểm số và cũng không phải mục tiêu tôi đặt cho bạn. Bao nhiêu tháng là đủ thì tùy nghề của bạn và tùy số người trông vào bạn.
Với mỗi cửa, chấm theo tình hình thật hôm nay. Câu hỏi xuyên suốt chỉ có một — nếu sáng mai cái này biến mất thì sao.
Một cửa thôi. Gỡ cả năm cửa cùng lúc là cách chắc chắn để không gỡ được cửa nào.
Bảng này không nói bạn nên bỏ khách nào hay thay ai. Nó chỉ chỉ ra chỗ đang treo vào một điểm duy nhất, còn làm gì với chỗ đó là việc của bạn.
Đường lui là điều kiện để dám tiến
Có người nghe tới đây thì cau mày. Đào đường lui nghe như đang chuẩn bị thua.
Tôi nghĩ ngược lại. Cái tôi nhớ nhất về quãng mất trắng ngày ấy không phải cảm giác mất tiền. Là cảm giác không còn lựa chọn nào. Khi không có đường lui, bạn không còn được quyền quyết định nữa, bạn chỉ còn được phép phản ứng. Ai đưa gì cũng phải nhận, giá nào cũng phải chịu, điều khoản nào cũng phải ký.
Người có đường lui thì khác hẳn. Họ dám nói không với một hợp đồng lệch. Dám từ chối một khách hàng hành mình. Dám nhận một cơ hội lớn mà nếu hỏng thì vẫn còn chỗ đứng. Đường lui không phải kế hoạch bỏ cuộc, nó là cái nền dưới chân để bạn dám bước xa hơn.
Và nó phải đào lúc còn thở được. Con kiến đào ngách vào ngày trời khô ráo, không con nào đợi nước ngập tới cổ rồi mới quờ tay tìm chỗ trổ. Ngách đào lúc bạn đang khỏe thì rẻ, vì còn tiền để thử, còn thời gian để sai, còn đầu óc tỉnh táo mà nhìn kết quả cho đúng. Ngách đào lúc đang ngạt thì đắt, và thường là không kịp, vì nó cần ba tháng mà bạn chỉ còn ba tuần. Nghe thì phản trực giác — ai lại đi sửa cái đang tốt — nhưng chính vì nó đang tốt nên bạn mới đủ dư dả mà làm.
Việc này không cần to tát. Mỗi quý gỡ một cái cửa xuống một bậc thôi. Quý này bớt phần phụ thuộc vào khách lớn nhất. Quý sau tìm một nhà cung cấp thứ hai, đặt thử một đơn nhỏ để có giá, có quan hệ, có kinh nghiệm làm việc. Chậm, chẳng ai vỗ tay. Nhưng sau một năm ngoảnh lại, cái tổ đã có mấy lối ra.
Đào lắm ngách quá thì không còn cái tổ nào
Phần này tôi phải nói, vì tôi vừa học nó xong, và học bằng tiền của mình.
Có một trạng thái nguy hiểm không kém gì độc canh, là đào ngách thành nghiện. Chỗ nào cũng mở một cửa. Nghe hướng nào mới cũng thấy hay, cũng thấy nên thử một tí phòng khi hướng cũ chết. Cuối cùng bạn có mười cái ngách mà không có cái tổ nào. Mảng nào cũng nửa vời, chưa cái nào đủ sâu để ra tiền, còn cái mệt thì cộng lại đủ cả mười. Đường lui nhiều quá thì nó thành đường trốn.
Tôi đang sửa đúng chuyện này. Ôm nhiều mảng cùng lúc, mảng nào cũng có lý do chính đáng để giữ, và tôi đã phải chấp nhận một câu rất cũ mà rất đúng — một nghề thì sống. Giờ tôi thu hẹp lại để dồn lực về một trục chính, những thứ còn lại giữ ở mức nhỏ, gọn, không ngốn đầu.
Ranh giới giữa hai chuyện nằm ở một câu. Cái tổ thì có một, ngách thì có nhiều. Ngách là lối thoát cho cái tổ, không phải mười cái tổ tí hon. Bạn chỉ có một trục chính để dồn sức, còn ngách thì để nhỏ, để rẻ, chỉ cần đủ sống khi cửa lớn bị lấp. Mức trần tôi tự đặt cho dễ nhớ là thế này — cái ngách nào bắt đầu đòi bạn nghĩ về nó nhiều hơn trục chính thì nó không còn là ngách nữa. Nó đang mọc thành tổ thứ hai, và lúc ấy bạn phải chọn, chứ đừng nuôi cả hai.
Chặng mười bốn của Cào Cào Lên Dốc — Tâm, Trí, Tín
Tâm ở chặng này là chịu làm một việc không ai vỗ tay. Con kiến tha mồi giữa mùa hè không có khán giả. Tâm cũng là chịu nhìn — nhìn vào cái cột doanh thu đẹp nhất của mình và hỏi nó đang treo vào bao nhiêu người, biết trước câu trả lời sẽ làm mình mất ngủ.
Trí là đổi cái đơn vị đo, thôi đếm tiền mà bắt đầu đếm tháng. Và là phân biệt được ngách thật với cái cửa vẽ trên tường, biết dừng tay đúng lúc để mình còn một cái tổ.
Tín thì nằm sâu hơn cả hai cái trên. Cái kho không phải để bạn ngủ ngon. Nó là để đến kỳ, người ta vẫn nhận được lương đúng ngày, đối tác vẫn được thanh toán đúng hẹn, khách vẫn thấy bạn ở đó khi trời trở gió. Người phụ thuộc vào một cửa duy nhất, khi cửa ấy sập, sẽ phải thất hứa hàng loạt — không phải vì họ xấu, mà vì họ hết đường. Chữ tín của một người làm ăn, xét cho cùng, được bảo lãnh bằng dự trữ và bằng lối thoát của người đó, chứ không bằng lời thề.
Nếu sau bài này bạn chỉ làm được một việc, thì tôi xin đề nghị việc này. Viết ra giấy hai câu, đừng để trong đầu. Câu thứ nhất, kho của tôi hôm nay dài mấy tháng. Câu thứ hai, trong nhà tôi cái gì đang là cửa duy nhất. Chúng thường làm người ta giật mình hơn cả một bản kế hoạch dày.
Mỗi chương một bài, đăng đều mỗi ngày. Để lại email ở khung đăng ký cuối trang, tôi gửi bài mới và trọn bộ bảng điền được của cả loạt tới hộp thư của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tôi mới khởi nghiệp, tháng nào cũng vừa đủ ăn, lấy đâu ra mà dự trữ?
Thì bắt đầu bằng cái nhỏ đến mức không đau. Ở giai đoạn này, quan trọng không phải số tiền mà là bạn có một chỗ riêng cho nó và tiền vào chỗ đó thì không đi ra. Một cái kho bé mà có thật vẫn hơn một con số to trong dự định.
Cất tiền không sinh lời trong khi giá cả cứ tăng, có lãng phí không?
Cái kho không đi làm nhiệm vụ sinh lời. Nó làm nhiệm vụ giữ cho bạn không phải bán tháo hay quyết định vội trong lúc túng. Hai chuyện khác nhau, đừng bắt một thứ làm cả hai việc. Còn phần dôi ra sau khi kho đã đầy nên đi đâu thì đó là quyết định của bạn, và tôi không đưa ra lời khuyên về bất kỳ kênh nào.
Bao nhiêu tháng thì gọi là đủ, một khách chiếm bao nhiêu phần trăm thì là nguy?
Tôi không đặt số thay bạn được, và ai đưa cho bạn một con số chung cho tất cả mọi người thì bạn nên nghi ngờ. Cách tự soi thực tế hơn là hỏi, nếu khách này ngừng vào tháng sau thì tôi còn trả được chi phí cố định trong bao lâu. Nếu câu trả lời là "không lâu", thì tỷ lệ ấy đang cao với bạn, dù nó là bao nhiêu.
Tôi chỉ có đúng một khách và một kênh, giai đoạn này đào ngách có sớm quá không?
Giai đoạn đầu tập trung là đúng, tôi không khuyên bạn dàn ra. Cái tôi mong là bạn biết mình đang một cửa và ghi nó vào danh sách việc phải xử lý, thay vì tưởng mình đang an toàn. Còn khi có đồng lãi đầu tiên, thứ tôi ưu tiên cho nó là một cái cửa thứ hai, dù nhỏ — nhưng đó là cách của tôi, không phải một lời khuyên chung.
Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long. Chặng trước ở Phần 13 — nghỉ một tháng, bến còn chạy không, bài mở đầu loạt ở Phần 1 — biết mình đang đứng ở đâu.
Về tác giả & Còn tiếp — Phần 15
Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính – kế toán, hiện làm tư vấn quản trị tài chính. Cái kho tôi viết ở trên không phải lý thuyết đọc được trong sách — nó là thứ tôi học sau một quãng mất gần như tất cả rồi phải làm lại từ đầu.
Con kiến tích cho mùa đông và đào sẵn lối ra. Chương sau của cuốn sách nói về một con vật làm việc khác hẳn — Ông Nhện giăng lưới bắt mồi khi ngủ — nó dựng cái lưới rồi đi ngủ, và cái lưới vẫn làm việc thay nó. Đó sẽ là Phần 15.
Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng sau.
Nguyễn Thị Việt Hà
(còn tiếp — Phần 15)
Nhắc lại cho rõ: những gì tôi viết ở trên là cách tôi tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Bảng trong bài là công cụ để nhìn ra chỗ yếu, không phải bảo chứng cho bất kỳ kết quả nào. Tôi không hứa bạn sẽ giàu, không cam kết con số nào, không gợi ý bạn mua bán tài sản, vay mượn hay thay đổi nhân sự dựa trên một bài viết chung cho mọi người đọc. Mọi quyết định về tiền, về dự trữ, về việc mở thêm hướng đi đều có rủi ro riêng và cần bạn cân nhắc với chính hoàn cảnh của mình. Tiền của bạn, quyết định của bạn.