Cào Cào Lên Dốc (Phần 21): Cái lọ thứ sáu, cho đi

Bài này là chia sẻ tư duy để tôi tự soi lại mình và để bạn tự soi lại mình, KHÔNG phải lời khuyên tài chính, lời khuyên về từ thiện hay tư vấn thuế dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không kêu gọi bạn đóng góp cho bất kỳ tổ chức, quỹ hay cá nhân nào, và không hứa rằng cho đi thì tiền sẽ quay lại với bạn. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa.

Chặng thứ hai mươi mốt của Cào Cào Lên Dốc mở ra đúng cái lọ mà suốt mười lăm chặng trước tôi cố tình đi vòng qua — cái lọ thứ sáu, cho đi.

Chuyện chia tiền vào các lọ tôi đã viết hẳn ở chặng sáu, nên ở đây tôi không quay lại cái bàn ấy nữa. Bài này chỉ mở đúng một cái lọ, và là cái đứng cuối hàng.

Tôi phải thú thật ngay từ đầu rằng đây là chặng tôi ngại viết nhất trong cả loạt. Không phải vì khó nghĩ, mà vì dễ giả. Viết về cho đi thì câu nào cũng đẹp sẵn, và người viết rất dễ vừa viết vừa tự thấy mình tử tế lên vài phần. Cho nên tôi đặt ra cho mình một luật trước khi gõ chữ đầu tiên — trong bài này sẽ không có một câu chuyện thiện nguyện nào của tôi, không một con số nào tôi đã đưa ra, không một cái tên nào tôi đã giúp. Không phải vì tôi giấu. Vì đem những thứ đó lên trang viết thì chính lúc ấy nó thôi là chuyện cho đi.

Thứ tôi giữ lại được, và thứ duy nhất tôi nghĩ có ích cho bạn, là cơ chế. Vì sao cái lọ ấy nằm cuối. Vì sao nó vẫn phải là một cái lọ chứ không phải phần vét đáy. Và mấy chỗ mà tôi tin là bẫy, kể cả với những người thật lòng.

Cái lọ thứ sáu không phải phần thừa còn lại sau khi đã tiêu

Điều làm tôi để ý nhất khi đọc tên chương này là chữ lọ.

Một cái lọ nghĩa là có chỗ chứa riêng, có nắp, có phần được rót vào ngay từ lúc tiền còn nguyên. Nó khác hẳn với phần còn sót lại sau khi mọi khoản khác đã lấy phần của chúng. Phần sót lại thì tháng nào cũng bằng không, vì đời sống có một quy luật rất bền — thứ gì xếp cuối hàng thì hầu như không bao giờ tới lượt.

Tôi biết chuyện đó rõ, vì nhiều năm chính tôi để phần dành cho tương lai của mình ở cuối hàng và cứ tưởng như thế là hợp lý.

Cho đi mà làm theo kiểu phần sót lại thì có một hệ quả buồn cười. Người ta chỉ cho được vào những tháng thuận, tức là những tháng mình đang vui và đang dư. Còn đúng những lúc quanh mình có người khó — mà lúc quanh mình có người khó thường trùng với lúc mình cũng đang chật — thì cái tay ấy tự rụt lại.

Đặt nó thành một cái lọ là để tách chuyện cho đi ra khỏi tâm trạng của tháng này. Nó thành một khoản có kế hoạch, có chỗ, có mức. Và cái khoản có kế hoạch ấy đi được đường dài, trong khi cái tay rụt vào rồi thò ra theo tâm trạng thì không.

Có một điều nữa mà tôi chỉ hiểu ra sau khá nhiều năm. Cái lọ không chỉ giữ tiền, nó còn giữ cho mình khỏi phải quyết định lại từ đầu mỗi lần. Người không có lọ thì mỗi lời đề nghị tới là một cuộc giằng co mới trong lòng — cho thì tiếc, không cho thì áy náy, và cái giằng co ấy mệt tới mức nhiều người chọn cách né luôn, tránh cả những chỗ có thể bị hỏi. Người đã có lọ thì câu trả lời đã nằm sẵn ở đó từ đầu tháng. Trong mức thì gật, hết mức thì nói thật là tháng này tôi hết rồi. Nghe khô, nhưng nó giữ được cả sự tử tế lẫn mối quan hệ, vì không ai phải đoán xem mình đang bị từ chối hay đang bị coi nhẹ.

Cho từ chỗ có kỷ luật khác hẳn cho từ chỗ đang cảm động

Đây là chỗ tôi cho là phân biệt quan trọng nhất của cả chặng, và cũng là chỗ ít người chịu nói vì nói ra nghe hơi lạnh.

Cho vì cảm động là chuyện rất người, tôi không chê. Nhìn thấy một hoàn cảnh, tim thắt lại, tay đưa ra. Không có phản xạ đó thì chúng ta chẳng còn là gì cả. Vấn đề của nó không nằm ở lúc cho, nó nằm ở hai chỗ khác.

Chỗ thứ nhất là nó hay đi kèm hối hận. Cảm xúc rút xuống sau vài ngày, con số thì ở lại. Rồi trong đầu bắt đầu có một giọng nói cằn nhằn rất khó chịu, và cái giọng ấy làm hỏng luôn cả việc tốt vừa làm. Người hối hận vì một lần cho thường sẽ khép chặt hơn ở mười lần sau.

Chỗ thứ hai đắt hơn nhiều. Cho theo cảm động thì hay dừng lại đúng lúc người nhận cần nhất. Câu chuyện nào cũng có đoạn cao trào, và đoạn cao trào là đoạn ai cũng có mặt. Nhưng phần khó của một hoàn cảnh khó gần như luôn nằm ở quãng sau đó — quãng dài, buồn tẻ, không ai quay phim. Đúng quãng ấy thì người cho theo cảm xúc đã đi rồi, vì cảm xúc đã hết.

Cho từ chỗ có kỷ luật thì chán hơn hẳn. Nó không có cao trào, không có ai vỗ tay, và bản thân người cho cũng chẳng thấy rung động gì mấy. Đổi lại, nó có mặt vào tháng thứ tư, tháng thứ chín, và những tháng ấy mới là những tháng đáng kể.

Thứ đắt nhất người làm ăn nhỏ có được thường không phải tiền

Nếu bạn đang nghĩ mình chưa đủ dư để nói chuyện cho đi thì tôi muốn bạn để ý một chuyện.

Với một người làm ăn nhỏ, thứ khan hiếm nhất trong tay hiếm khi là tiền. Nó là thời gian, sự chú ý, và mối quan hệ. Ba thứ đó không ghi trong sổ nào, không ai định giá được, và chính vì thế mà chúng ta hay đem cho một cách bừa bãi hoặc không đem cho lần nào.

Một câu trả lời thật lòng cho người đang loay hoay — thật lòng đến mức có chỗ khó nghe — đắt hơn nhiều so với một khoản tiền nhỏ, vì nó lấy đi của người trả lời cả thời gian lẫn sự an toàn. Một lời giới thiệu cũng vậy. Khi tôi nói với người này rằng bạn nên gặp người kia, tôi đang đem uy tín của mình ra bảo lãnh. Nếu chuyện hỏng thì phần hỏng dính vào tên tôi. Đó là lý do tôi coi lời giới thiệu là một món đắt tiền, chứ không phải một câu nói xã giao.

Mỗi tuần tôi ngồi trong phòng họp của BNI THANGLONG Chapter, và cơ chế của một cái phòng như thế nằm gọn trong một việc — người ta mang cơ hội tới cho nhau trước, rồi mới nói tới phần mình nhận. Không ai đo được ai cho nhiều hơn ai. Nhưng ngồi đủ lâu thì ai cũng nhìn ra được người nào tới để cho và người nào tới để lấy.

Cái lọ nào cũng có miệng, kể cả cái lọ cho đi

Chỗ này nghe hơi ngược với tinh thần của chương, nên tôi phải nói cho kỹ.

Đã gọi là một cái lọ thì nó có dung tích. Cho đi có kỷ luật nghĩa là có hạn mức, y hệt mọi khoản khác. Không phải vì keo. Vì hai lý do rất thực tế.

Lý do thứ nhất, cho quá sức mình thì lần sau không còn gì để cho. Nghe hiển nhiên mà người ta trượt hoài. Một người cho vượt mức trong tháng này sẽ phải bù bằng cách rút từ chỗ khác, mà chỗ bị rút bao giờ cũng là chỗ đang chạy êm nhất — phần nuôi gia đình, phần dự trữ, phần vốn để việc làm ăn còn tiếp tục. Rút vài lần thì chính cái nguồn sinh ra khả năng cho đi bị bào mỏng.

Lý do thứ hai đắt hơn và ít ai nghĩ tới. Người đang dựa vào bạn sẽ bị hụt. Nếu có ai đó đã quen với việc mỗi tháng có bạn ở đó, rồi bạn cho vượt sức tới mức phải dừng hẳn, thì cái dừng đột ngột ấy gây hại nhiều hơn là chưa từng bắt đầu.

Cho nên tôi nghĩ về cái lọ này giống như nghĩ về một cam kết dài hạn chứ không phải một hành động đẹp. Câu hỏi đúng không phải là tôi cho được bao nhiêu trong tháng này, mà là mức nào tôi giữ được suốt hai mươi bốn tháng tới mà nhà tôi không suy suyển. Mức ấy nhỏ hơn mức bạn muốn. Nó cũng bền hơn nhiều.

Cho đi trong lúc chính mình đang khó

Câu hỏi này tôi bị hỏi nhiều, và tôi nghĩ nó xứng đáng có chỗ riêng.

Có nên không, khi chính mình đang chật? Tôi không đặt luật cho ai, chỉ nói cách tôi tự xử với mình. Tôi vẫn giữ cái lọ ấy, nhưng tôi hạ mức xuống chứ không đóng nắp lại. Lý do không phải vì tôi tin cho đi thì trời trả lại — tôi không tin chuyện đó, và tôi không muốn bạn tin nó vì tôi viết ra. Lý do là vì một cái nếp mà đóng thì rất khó mở lại, và đến lúc dư dả hơn thì mức sống cũng đã kịp nở ra lấp mất chỗ đó rồi.

Nhưng có một vạch tôi kẻ rất rõ cho mình. Phần đem cho không được lấy từ những chỗ không phải của tôi — tiền khách đặt trước cho một dịch vụ chưa thực hiện, tiền thuế đang chờ nộp, phần đã dành cho việc học của con. Cho đi bằng những khoản ấy thì người hào phóng là tôi, còn người chịu rủi ro là người khác, mà họ có đồng ý tham gia đâu.

Và nếu đang có nợ, đang chưa đủ ăn, thì thứ nên cho trước hết không phải tiền. Là thời gian, là sức, là một việc mình làm được cho người khác mà không phải rút gì ra khỏi bữa cơm nhà mình.

Có một chuyện nữa tôi nghĩ nên nói ra, dù nói ra thì mất hay. Người đang khó mà cố cho bằng mức lúc mình còn thoải mái thường không cho vì người kia, họ cho vì chính họ — để tự chứng minh với mình rằng mình chưa xuống, rằng mình vẫn là cái người vẫn hay đứng ra. Tôi nhận ra nét ấy ở mình trước khi nhận ra ở ai khác. Nó là một dạng giữ thể diện đắt tiền, và cái giá thì người trong nhà trả chứ không phải mình trả.

Cho nên trong những quãng chật, câu tôi tự hỏi không phải là tôi cho được bao nhiêu. Là tôi đang cho, hay tôi đang mua lại hình ảnh cũ của mình. Trả lời thật câu đó xong thì mức cho tự nó hiện ra, và nó thường nhỏ, mà nhỏ thì không sao cả.

Ba câu tôi tự hỏi trước khi đưa tay ra

Bây giờ tới phần khó chịu, phần nói về động cơ. Tôi viết mục này với tư cách người tự bắt được mình mấy lần chứ không phải người đứng ngoài chấm điểm.

Câu thứ nhất — nếu không ai biết chuyện này thì tôi còn muốn làm không? Cho để được nhìn thấy là một thứ khó tự phát hiện, vì nó không bao giờ tự xưng tên. Nó núp dưới những chữ hợp lý như lan tỏa, như truyền cảm hứng. Tôi không nói việc kể ra là xấu, có những việc phải kể thì mới có người thứ hai làm theo. Tôi chỉ giữ cho mình một phép thử — nếu bỏ hết phần được nhìn thấy đi mà việc ấy xẹp xuống, thì thứ tôi mua không phải sự giúp đỡ, tôi đang mua hình ảnh của mình.

Câu thứ hai — tôi đang cho, hay tôi đang mua sự dễ chịu cho chính mình? Đứng trước một hoàn cảnh khó, trong người dấy lên một cảm giác rất khó ở. Đưa tiền ra là cảm giác ấy tan gần hết. Có những lần tôi ngờ rằng thứ mình vừa trả tiền để mua là sự yên ổn trong lòng mình, chứ không phải một sự thay đổi nào ở phía bên kia. Hai chuyện đó nhìn từ ngoài y hệt nhau.

Câu thứ ba — tôi có đang chờ gì không? Câu này dẫn thẳng sang hai mục dưới.

Giúp kiểu nào làm người ta mọc chân, giúp kiểu nào làm người ta mất chân

Đây là chỗ tôi thấy đau nhất, vì tôi tin phần lớn cái hại kiểu này do người tử tế gây ra chứ không phải người xấu.

Có những cách giúp làm người nhận khoẻ lên. Có những cách giúp làm người nhận yếu đi. Chúng khác nhau ở một chỗ rất nhỏ — sau khi bạn rút tay ra, người ta còn đứng được không, hay đứng kém hơn cả trước lúc bạn tới.

Đỡ một người qua đúng một khúc mà tự họ không qua nổi thì là mọc chân. Đỡ đều đặn tới mức họ thôi tìm cách tự đi thì là mất chân. Vế thứ hai nguy hiểm ở chỗ nó dễ chịu cho cả hai bên — người nhận đỡ vất, người cho thấy mình cần thiết. Cái cảm giác được cần tới ấy gây nghiện hơn người ta tưởng, và tôi nghĩ đó là lý do thật của khá nhiều mối quan hệ giúp đỡ kéo dài quá lâu.

Ở Phần 20 tôi đã viết về chuyện ươm rồi để hạt tự nảy mầm, và hai chặng gặp nhau đúng chỗ này. Cái khó của người gieo không phải là gieo. Là chịu rút tay ra đúng lúc.

Phép thử tôi tự dùng khá thô. Sau một quãng, tôi nhìn xem người ấy đã làm được thêm việc gì mà trước đây họ không làm được. Nếu không có việc nào, mà chỉ có một khoản đều đặn đi qua tay tôi sang tay họ, thì tôi phải hỏi lại chính mình chứ không hỏi họ.

Sự tử tế không phải một chiến lược marketing

Chỗ này tôi muốn nói cho thật rõ, vì nghề của tôi đứng gần chỗ này quá.

Nếu cho đi mà trong đầu có tính đường thu lại — thu về khách, về tiếng, về một mối quan hệ dùng được sau này — thì đó là một khoản đầu tư, và tôi nghĩ ta nên gọi đúng tên nó. Gọi đúng tên không làm nó xấu đi. Đầu tư vào cộng đồng, tài trợ, làm nội dung miễn phí đều là những việc đàng hoàng. Chúng chỉ không phải cái lọ thứ sáu.

Cái hại của việc gọi nhầm tên nằm ở chỗ nó làm hỏng cả hai thứ cùng lúc. Một khoản đầu tư mà không dám đo thì thành khoản chi mù. Một việc cho đi mà ngấm ngầm chờ hồi đáp thì sinh ra oán — người ta không cảm ơn đủ, người ta không nhắc tới mình, và thế là trong lòng có một hóa đơn chưa được thanh toán mà bên kia còn không biết là mình đang nợ.

Ở Phần 18 tôi đã viết về chuyện chăm khách và nuôi người thương mình, nên tôi phải kẻ một vạch cho rõ — cái lọ thứ sáu không phải một nhánh của việc ấy, và biến nó thành thủ thuật giữ khách là cách nhanh nhất để giết nó. Chuyện nuôi quan hệ đều đặn thì tôi đã nói ở chặng mười một rồi.

Một cách phân biệt rẻ tiền mà tôi hay dùng — nếu tôi biết chắc người này sẽ không bao giờ mua gì của tôi, không quen ai có ích cho tôi, và sẽ không nhớ tên tôi sau ba tháng, tôi có còn làm không.

Cào Cào Lên Dốc và những người mình chưa từng gặp

Nói cho công bằng thì có một cơ chế rất thật, và tôi không muốn vì sợ nghe thực dụng mà giấu nó đi.

Cho đi làm mình được biết đến bởi những người mình chưa từng gặp. Không phải bằng phép màu. Bằng một đường đi rất đời thường — người bạn giúp kể lại cho người khác, mà lời họ kể có sức nặng hẳn so với lời bạn tự nói về mình. Trong đời làm ăn, một câu người khác nói về bạn khi bạn không có mặt đáng giá hơn cả trang giới thiệu bạn tự viết.

Tôi nói ở mức cơ chế thôi, và tôi phải rào ngay. Cơ chế này không hứa hẹn kết quả nào cả. Nó không có lịch, không có tỉ lệ, không có gì bảo đảm rằng người biết tới bạn sẽ trở thành khách của bạn. Ai đem nó ra làm mô hình kinh doanh thì sẽ thất vọng, và thất vọng đúng lúc mình đang cần nhất.

Điều tôi tin chắc hơn là một chuyện nhỏ hơn nhưng thật hơn. Người quen cho đi thì có mặt ở nhiều cuộc trò chuyện hơn, biết nhiều hoàn cảnh hơn, hiểu nhiều nghề hơn. Cái vốn hiểu biết ấy không nằm trong sổ sách nào, mà nó đổi hẳn chất lượng của mọi quyết định về sau.

Loạt bài này cũng là một chỗ tôi tự tập. Hai mươi hai chặng, mỗi ngày một bài, không bán gì trong đó, không ai trả tôi đồng nào để viết. Tôi không gọi đó là hy sinh, vì viết ra thì chính tôi sáng ra nhiều nhất. Tôi chỉ ghi nó vào đây như một ví dụ về việc cho đi bằng thứ mình có sẵn thay vì bằng thứ mình không có.

Người quen đếm từng đồng thì học cho đi là học lại từ đầu

Đến đây tôi phải tự soi, không thì bài này thành lời rao giảng.

Gần hai mươi năm tôi sống với con số. Nghề tài chính rèn cho tôi một phản xạ gần như bản năng — cái gì đi ra cũng phải trả lời được câu nó đi đâu, và tới cuối kỳ thì không được có chỗ nào hụt mà không giải thích nổi. Đó là một phản xạ tốt, và tôi biết ơn nó.

Nhưng người quen đếm thì đem cả cái thước ấy sang chỗ không nên đếm. Đưa ra một khoản là trong đầu tự động mở một dòng theo dõi. Không phải để đòi. Chỉ là cái đầu quen ghi. Rồi cái dòng ghi ấy âm thầm sinh ra kỳ vọng, kỳ vọng sinh ra so đo, và tới lúc so đo thì món quà đã hỏng từ lâu mà người cho vẫn tưởng mình đang rộng rãi.

Cái tôi phải tập, và tập chậm, là đóng sổ ngay tại lúc đưa. Coi khoản đó đã ra khỏi tay, không có dòng nào ở lại. Nghe thì đơn giản, làm thì ngược hẳn với nghề tôi làm suốt đời.

Có một chỗ tôi thấy dễ hơn hẳn. Cái lọ thì vẫn đếm được — tôi biết mình đã rót vào bao nhiêu, và tôi cần biết để giữ đúng mức. Thứ tôi không đếm là phần bên kia, tức là ai nhận, nhận rồi làm gì, có nhớ tới tôi không. Chia ra như thế thì cái đầu kế toán của tôi vẫn có việc để làm mà không đi lấn sang chỗ nó làm hỏng.

Cái lọ thứ sáu đứng cuối trong Cào Cào Lên Dốc mà không đứng cuối hàng

Đọc kỹ thì vị trí của chương này trong cuốn sách nói lên khá nhiều.

Nó không nằm ở chương đầu, chỗ người ta hay đặt những lời hay ho để mở màn. Nó nằm gần cuối, sau khi đã đi qua chuyện biết mình đứng ở đâu, chuyện phân biệt thứ sinh ra tiền với thứ ăn tiền, chuyện dựng được cái chạy khi mình vắng mặt, chuyện có kho có ngách, chuyện chịu để người ta nhìn thấy mình, chuyện gieo rồi chờ.

Tôi hiểu cách sắp xếp ấy như thế này — cho đi là năng lực, không phải cảm hứng. Một người chưa nuôi nổi mình mà đem cho thì cái cho ấy không đi được xa, và cũng chẳng công bằng với người trong nhà. Cái lọ thứ sáu đứng cuối vì nó cần có phần dựng ở phía trước.

Nhưng đứng cuối không có nghĩa là đứng cuối hàng. Nó vẫn là một cái lọ, vẫn được rót vào ngay từ lúc tiền còn nguyên, ngay cả khi mức rót nhỏ tới mức nói ra thấy ngượng. Ý nghĩa của nó nằm ở chỗ có mặt, không nằm ở chỗ to.

Nếu bạn chỉ giữ lại một câu của chặng này thì tôi mong đó là câu này. Cho đi có kỷ luật thì trông chán hơn cho đi vì cảm động rất nhiều, và chính vì chán mà nó còn ở đó vào cái tháng người ta cần.

Chặng hai mươi mốt của Cào Cào Lên Dốc — Tâm, Trí, Tín

Tâm ở chặng này không nằm ở chỗ cho được nhiều. Nó nằm ở chỗ cho mà không dựng lên một cái sổ nợ vô hình giữa mình và người nhận. Tâm là hỏi thật câu hỏi rằng sau khi tôi rút tay ra thì người này đứng vững hơn hay yếu đi, và chịu nghe câu trả lời kể cả khi nó khó nghe. Tâm còn là không đem chỗ đứng của gia đình mình ra để mua lấy hình ảnh tử tế cho mình.

Trí là gọi đúng tên từng khoản. Một khoản có tính đường thu lại là đầu tư, gọi nó là đầu tư thì mới đo được, mới cải tiến được. Một khoản không chờ gì mới là cái lọ thứ sáu, và đã không chờ thì đừng ghi sổ. Trí cũng là biết cái lọ nào cũng có dung tích, rồi tự đặt cho mình một mức giữ được đường dài thay vì một mức đẹp trong đúng một tháng.

Tín ở đây có hai mặt. Với người nhận, chữ tín là sự đều — đã bắt đầu thì đừng dừng đột ngột, vì cái dừng đột ngột hại hơn là chưa từng bắt đầu. Với người trong nhà và với khách của mình, chữ tín là những khoản không phải của tôi thì tôi không đem cho, dù đem cho trông rất đẹp.

Câu hỏi thường gặp

Tôi đang nợ và tháng nào cũng chật. Tôi có nên trích ra một khoản để cho đi không?

Tôi không trả lời thay bạn được, vì tôi không biết bạn đang gánh những gì, và chuyện nợ nần của mỗi nhà mỗi khác. Có những khoản nợ chỉ cần vài tháng là qua, có những khoản mà mỗi tháng chậm một chút là lãi lại dày thêm, và hai cảnh ấy không thể xử giống nhau. Tôi chỉ kể được cách tôi tự xử với mình. Tôi hạ mức xuống chứ không đóng nắp lại, vì một cái nếp đã đóng thì rất khó mở lại, và tôi biết mình đủ giỏi trong việc tìm lý do để hoãn thêm một tháng nữa. Nhưng phần đem cho tôi lấy từ phần thật sự của mình, không lấy từ tiền của khách, không lấy từ tiền thuế đang chờ nộp, không lấy từ phần đã dành cho con. Và khi chật thì thứ tôi cho thường không phải tiền — là thời gian, là một việc mình làm được cho người khác mà không rút gì ra khỏi bữa cơm nhà mình. Nếu phải chọn giữa trả nợ đúng hạn và giữ đúng mức cho đi của tháng ấy, tôi trả nợ trước, vì giữ lời với chủ nợ cũng là một dạng tử tế. Còn quyết định thế nào là việc của bạn với người bạn tin, không phải việc của một bài blog.

Cho đi rồi có nên nói ra không, hay nói ra là mất hết ý nghĩa?

Tôi không nghĩ có luật chung cho chuyện này, và tôi cũng không tin cái luật ngầm rằng hễ nói ra là hỏng. Có những việc phải kể thì mới có người thứ hai làm theo, và giấu đi trong trường hợp đó là ích kỷ chứ không phải khiêm tốn. Phép thử tôi tự dùng khá đơn giản — bỏ hết phần được nhìn thấy đi, việc ấy có xẹp xuống không. Nếu nó vẫn còn nguyên thì kể hay không kể đều được, kể cũng chẳng làm nó bẩn đi. Nếu bỏ phần được nhìn thấy mà nó xẹp, thì thứ tôi vừa mua không phải sự giúp đỡ, và lúc ấy vấn đề không nằm ở việc kể, nó nằm ở chỗ khác rồi. Tôi còn để ý thêm hai chỗ. Thứ nhất là người nhận có muốn được nhắc tới không, vì kể chuyện của mình bằng hoàn cảnh của người khác là một việc cần xin phép, và người đang khó thì rất khó từ chối. Thứ hai là kể cái việc hay kể cái người — kể lại cách làm để ai đó bắt chước được thì khác hẳn với việc trưng ra gương mặt của người vừa nhận. Cùng một câu chuyện, đổi chỗ nhấn thôi là đổi hẳn bản chất, và chỗ nhấn ấy do người kể chọn chứ không do sự việc quyết định.

Người quen hay hỏi vay tiền tôi rồi không trả. Đó có tính là cho đi không?

Theo cách tôi phân thì đó không phải cho đi mà cũng chẳng phải cho vay, nó là một khoản lửng lơ, và chính chỗ lửng lơ ấy làm hỏng quan hệ chứ không phải số tiền. Nếu tôi xác định trong lòng là biếu thì tôi nói rõ ngay lúc đưa rằng đây là biếu, rồi đóng sổ tại chỗ, không giữ lại dòng nào. Nói rõ như thế nghe có vẻ sỗ sàng, nhưng nó cứu được cả hai người — bên kia không phải mang một món nợ mơ hồ, còn tôi thì thôi chờ. Nếu tôi coi là cho vay thì phải có ngày trả và cả hai bên cùng biết cái ngày ấy. Cái tôi tránh bằng được là đưa với tâm thế cho vay rồi lại ngại đòi, vì như thế mỗi lần gặp nhau đều có một khoản treo lơ lửng trong không khí, và thường thì người ta mất bạn trước khi đòi được tiền. Mức tôi tự đặt cho mình là mức mà nếu mất hẳn thì tôi vẫn ngủ được và vẫn nhìn mặt người ta được. Quá mức ấy thì tôi nói không, và tôi nghĩ nói không sớm còn tử tế hơn là gật đầu rồi oán. Người ta chịu được một lời từ chối thẳng, cái người ta không chịu được là sự im lặng kéo dài rồi xa nhau mà không hiểu vì sao.

Doanh nghiệp tôi tài trợ cho một chương trình thì khoản đó có được tính vào chi phí không?

Đây là câu tôi không trả lời gọn trong một bài blog được, kể cả khi tôi làm nghề tư vấn quản trị tài chính và có chứng chỉ đại lý thuế. Lý do là điều kiện để một khoản tài trợ hay ủng hộ được chấp nhận vào chi phí được trừ nằm trong văn bản pháp luật, rất chặt về đối tượng nhận, về hồ sơ chứng từ, về hình thức chi, và những điều kiện ấy có thay đổi theo thời điểm. Cùng một số tiền, cùng một tấm lòng, mà hồ sơ khác nhau thì kết quả khác nhau — đó là chuyện tôi gặp đủ nhiều để không dám nói bừa. Trả lời chung chung thì rất dễ làm bạn hiểu sai rồi hỏng việc thật, và cái hỏng ấy thường chỉ lộ ra khi đã quyết toán xong, lúc sửa thì đã muộn. Có một chỗ tôi nói chắc được, là phần hồ sơ phải dựng ngay lúc chi chứ không dựng lại về sau. Còn lại, bạn hãy mang đúng trường hợp của mình cùng bộ chứng từ đi hỏi người có chuyên môn và có trách nhiệm với lời tư vấn của họ, đừng tự suy từ một bài viết nào cả, kể cả bài này. Và nếu khoản tài trợ ấy đủ lớn để bạn phải cân nhắc chuyện thuế, thì nó cũng đủ lớn để đáng trả tiền cho một buổi hỏi cho ra nhẽ.

Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long. Chặng trước ở Phần 20 — Để hạt tự nảy mầm, còn chỗ sáu cái lọ được chia lần đầu thì nằm ở Phần 6 — Đồng tiền chủ động đầu tiên và sáu cái lọ.

Về tác giả & Còn tiếp — Phần 22

Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính, hiện làm tư vấn quản trị tài chính.

Tôi viết chặng này với tư cách một người quen đếm từng đồng và đang tập cho đi mà không ghi sổ, chứ không phải một người đã làm tốt việc ấy.

Chương sau khép lại cả cuốn sách — Mùa đông của gã ve sầu. Đó sẽ là Phần 22, và cũng là chặng cuối của loạt hai mươi hai chương này.

Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng cuối.

Nguyễn Thị Việt Hà

(còn tiếp — Phần 22)

Nhắc lại cho rõ — những gì tôi viết ở trên là cách tôi tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, không phải lời khuyên tài chính, lời khuyên về từ thiện hay tư vấn thuế dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không kêu gọi và không gợi ý bạn đóng góp cho bất kỳ tổ chức, quỹ, chương trình hay cá nhân nào. Tôi không hứa rằng cho đi thì bạn sẽ nhận lại tiền bạc, khách hàng hay cơ hội, và tôi mong bạn đừng cho đi vì tin vào một lời hứa như thế. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa, không phải mức khuyến nghị cho ai. Chuyện ưu đãi thuế cho các khoản tài trợ, ủng hộ hay từ thiện có điều kiện rất chặt trong văn bản pháp luật và có thể thay đổi theo thời điểm, nên hãy mang đúng trường hợp của bạn đi hỏi người có chuyên môn và có trách nhiệm với lời tư vấn của họ, đừng tự suy. Tiền của bạn, quyết định của bạn.