Cào Cào Lên Dốc (Phần 15): Ông Nhện giăng lưới bắt mồi khi ngủ

Bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ giàu, không hứa bạn sẽ được nhàn, không cam kết bất kỳ con số nào, không gợi ý bạn bỏ tiền vào bất cứ thứ gì, không nhận xét về bất kỳ mô hình hay ngành nghề cụ thể nào. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa. Tiền của bạn, quyết định của bạn.

Cào Cào Lên Dốc đi tới chặng thứ mười lăm thì gặp một con vật mà hầu như ai nghe tên cũng thích, và tôi nghĩ phần lớn chúng ta thích nó vì một lý do sai.

Chặng này tên là “Ông Nhện giăng lưới bắt mồi khi ngủ”. Bạn thử để ý cách cái đầu mình đọc câu ấy. Nó lướt qua mấy chữ đầu rất nhanh rồi dừng lại, nằm luôn ở ba chữ cuối. Khi ngủ. Ba chữ đó nghe như một lời hứa, nghe như có một chỗ nào đó trong đời làm ăn này mà nếu mình bước tới được thì từ đấy mọi thứ sẽ tự chảy.

Tôi từng đọc câu ấy đúng theo kiểu đó, và đọc trong nhiều năm.

Cái tôi hiểu bây giờ thì khác. Trước ba chữ “khi ngủ” là hai chữ “giăng lưới”, và giữa hai vế ấy không có dấu bằng. Có một quãng đường rất dài, rất im, rất ít người kể lại cho tử tế.

Người ta hay chiếu cho bạn xem đúng một khung hình. Con nhện nằm im giữa lưới, buổi sáng có sương, con mồi tự bay vào. Khung hình ấy đẹp thật, mà cũng thật nữa, chẳng ai bịa ra nó cả. Cái bị cắt đi là phần trước và phần sau. Phần trước là mấy tiếng đồng hồ con nhện nhả tơ, bò tới bò lui, thả một sợi xuống rồi kéo lên, đo từng khoảng giữa hai cành, giăng hụt thì làm lại, làm trong bóng tối, không có ai xem, và suốt lúc làm thì nó vẫn chưa có gì ăn. Phần sau còn ít được kể hơn nữa, là cả đời nó vá lưới.

Hai phần ấy bị cắt vì hai phần ấy khó bán. Chẳng ai muốn xem một đoạn phim dài mấy tiếng quay cảnh nhả tơ trong đêm. Người ta muốn xem con nhện nằm.

Tôi ghi lại chặng này theo cách tôi hiểu và theo cái tôi đã trả giá để học, chứ không thuật lại lời thầy Phạm Thành Long. Và tôi xin nói trước cái đích của bài, để bạn khỏi mất thời gian nếu nó không phải thứ bạn cần. Tôi không viết về mẹo dựng một cỗ máy in tiền. Tôi viết về cái gì đáng dựng, dựng ở đâu, và cái giá thật của việc có một thứ chạy thay mình.

Kiểu làm ăn phải có mặt mới ra tiền

Bạn thử làm phép này với công việc của mình. Lấy tất cả những đồng tiền về trong ba mươi ngày qua, rồi đánh dấu những đồng nào bắt buộc phải có mặt bạn mới ra được. Bạn gọi thì mới có đơn, bạn ngồi tư vấn thì khách mới chốt, bạn nhắn tin thì người ta mới quay lại.

Với phần lớn người làm ăn nhỏ, gần như cả cột đều bị đánh dấu.

Kiểu làm ăn ấy không hề tệ. Nó nuôi được nhà, nó dạy nghề, và tôi đã sống bằng nó rất nhiều năm. Nhưng nó có một đặc tính mà người trong cuộc thường không nhìn ra lúc đang bận. Nó không tích lại được gì. Hôm nay bạn chạy mười cây số thì được mười cây. Mai muốn có mười cây nữa thì phải chạy lại từ vạch xuất phát, đúng chừng ấy sức, chứ không phải bắt đầu từ cây số thứ mười.

Con cào cào trong cuốn sách này nhảy rất khỏe. Nhưng nhảy xong một nhịp là nó rơi xuống đất, nhịp sau vẫn phải co chân lấy đà từ đầu. Con nhện thì bỏ ra mấy tiếng dệt lưới, và sau đó cái lưới ấy có mặt kể cả những giờ nó không có mặt.

Ở Phần 13 tôi đã nói chuyện tháo mình ra khỏi cái đang chạy, tức là gỡ những sợi dây đang buộc mình vào bàn làm việc. Chặng này là chuyện khác hẳn, và tôi mong bạn phân biệt cho rõ vì hai việc hay bị gộp làm một. Gỡ dây là làm cho cái đang có bớt phụ thuộc vào mình. Giăng lưới là dựng thêm một thứ mới ở bên ngoài mình, một thứ vốn dĩ chưa từng tồn tại. Bạn có thể gỡ hết dây mà vẫn không có cái lưới nào. Khi ấy bạn rảnh, nhưng bạn rảnh và không có gì đang chạy thay bạn cả.

Cái lưới phải giăng đúng đường mồi bay

Đây là chỗ tôi thấy nhiều người bỏ công nhất mà thu về ít nhất, và tôi từng nằm trong số đó.

Con nhện không chọn chỗ đẹp. Nó chẳng quan tâm góc tường ấy có sáng sủa hay không, có ai nhìn thấy tác phẩm của nó hay không. Nó chỉ giăng ở chỗ có côn trùng bay qua. Bạn để ý mà xem, lưới nhện toàn mắc ở những nơi chẳng thơ mộng gì — khe cửa, gầm đèn, lối gió lùa. Xấu xí mà đông đúc.

Người làm ăn thì hay làm ngược lại. Chúng ta giăng lưới ở chỗ mình thích. Nơi mình quen tay, nền tảng mình dùng hằng ngày, hình thức mình thấy sang, cách nói mình thấy hay. Rồi khi cái lưới trống trơn, ta kết luận rằng thị trường khó, người ta không chịu chi tiền, nghề này bão hòa rồi.

Cách tự kiểm thì đơn giản và hơi đau. Mở sổ ra, lấy năm khách gần nhất đã trả tiền cho bạn, rồi với từng người, viết ra họ tới từ đâu. Không phải “tôi nghĩ họ tới từ đâu”, không phải cảm giác. Nếu không nhớ thì hỏi thẳng, câu ấy chẳng ai phật lòng. Nhiều lần tôi ngồi cùng người làm ăn và bảo họ làm việc này, họ trả lời rất trơn tru trước khi kiểm, và sau khi kiểm thì im lặng, vì cái kênh họ đổ gần hết thời gian vào hóa ra không mang về mấy ai, còn chỗ thật sự đưa khách tới thì cả năm nay họ không hề để tâm.

Có hai chỗ dễ nhầm mà tôi muốn nói cho rõ.

Thứ nhất, đông người không phải là đường mồi bay. Một chỗ có hàng triệu người đi qua nhưng không ai trong số đó đang cần thứ bạn có thì đó chỉ là một cái chợ ồn ào. Cái ta cần là chỗ có người đang mang sẵn câu hỏi mà bạn trả lời được.

Thứ hai, đường mồi bay không chỉ là một địa điểm, nó còn là một thời điểm. Người ta tìm bạn vào lúc nào. Có những câu hỏi chỉ nảy ra lúc mười một giờ đêm, khi người ta nằm xuống và nghĩ tới chuyện tiền nong của tháng sau. Giờ đó tôi ngủ. Nếu chỗ tôi không có gì đứng sẵn để trả lời hộ, thì câu hỏi ấy sẽ được ai đó khác trả lời, và người ta đi cùng người trả lời được.

Bốn cái lưới có thật của người làm ăn nhỏ

Nói lý thuyết tới đây là đủ. Bốn cái dưới đây dựng được bằng tay mình, không cần vốn lớn, không cần đội ngũ, không cần biết công nghệ gì ghê gớm.

Một, một trang trả lời đúng câu hỏi khách hay hỏi nhất. Bạn có một câu mà tháng nào cũng phải trả lời vài chục lần. Hãy ngồi xuống trả lời nó một lần cho thật đàng hoàng, đầy đủ hơn cả mức bạn trả lời trong tin nhắn, rồi đặt nó ở chỗ người ta tìm được. Từ hôm đó, nó trực thay bạn. Nó không mệt, không cáu, không trả lời qua loa vì hôm nay bạn có việc buồn.

Những năm làm lữ hành, tối nào tôi cũng ngồi gõ lại gần như cùng vài câu trả lời cho những người khác nhau. Mấy giờ tập trung, hành lý được mang bao nhiêu, đổi tên có mất phí không, hủy thì mất bao nhiêu phần. Hôm nay người này, mai người khác, cùng một nội dung, gõ lại từ đầu. Có những đêm tôi gõ tới mỏi tay mà vẫn thấy mình chưa làm được gì mới. Chỗ đó chính là chỗ lẽ ra phải có một cái lưới. Điều tôi tiếc không phải là cái lưới đầu tiên của tôi nhỏ, mà là tôi đã đợi quá lâu mới chịu dựng nó.

Hai, một bộ câu trả lời soạn sẵn cho mười câu lặp đi lặp lại. Liệt kê mười câu khách hay hỏi nhất, rồi soạn sẵn mười đoạn trả lời chuẩn của mình. Không phải để trả lời máy móc, mình vẫn sửa vài chữ cho hợp từng người. Khác nhau ở chỗ bạn không còn phải nghĩ lại từ đầu một thứ mình đã nghĩ xong từ lâu. Việc nào bạn làm đi làm lại theo đúng một trình tự thì cũng đáng được ghi ra giấy y như vậy, và tờ giấy ấy có giá trị ngay cả khi hôm nay chưa có ai để giao.

Ba, một gói dịch vụ đóng gói sẵn có giá rõ ràng. Đây là cái lưới bị bỏ quên nhiều nhất. Người làm dịch vụ hay báo giá theo từng ca, mỗi khách một kiểu, mỗi lần lại ngồi tính lại từ đầu, và chính khoảng thời gian tính toán ấy là lúc khách nguội đi. Đóng gói nghĩa là bạn dựng sẵn vài lựa chọn, nói rõ trong đó có gì, không có gì, hợp với ai, giá bao nhiêu, để khách tự đọc, tự hiểu, tự chọn rồi mới gặp bạn. Lúc đó bạn không còn phải bán từ số không, bạn chỉ còn phải xác nhận. Tôi không bàn chuyện đặt giá bao nhiêu là đúng, vì mỗi nghề một khác và đó là quyết định của bạn. Tôi cũng xin nói thẳng một điều kẻo bạn kỳ vọng nhầm — một cái gói đóng đẹp mà đặt ở chỗ không ai đi qua thì vẫn bằng không.

Bốn, một danh sách người quan tâm mà bạn chủ động liên lạc được. Đây là cái lưới bền nhất và cũng ít ai chịu dựng nhất, vì nó lâu ra kết quả. Bao nhiêu người đang theo dõi bạn trên một nền tảng nào đó, con số ấy trông thì to nhưng nó không thuộc về bạn. Bạn đang đi vay lượt hiển thị của người khác. Chuyện một tài khoản có thể bị khóa qua đêm thì tôi đã nói ở Phần 14 nên ở đây chỉ nhấn một điều, cái danh sách bạn tự giữ là con đường duy nhất để bạn còn nói được với người quan tâm mình khi cánh cửa kia đóng lại.

Cái lưới này có một luật riêng mà tôi phải nói thẳng, vì đây là chỗ nhiều người làm sai. Danh sách phải xin phép đàng hoàng mà có. Người ta đưa thông tin cho bạn vì người ta muốn nhận một thứ gì đó từ bạn, và bạn phải nói rõ mình sẽ gửi gì, bao lâu một lần, muốn dừng thì dừng thế nào. Danh sách đi mua, đi xin của người khác, hay gom lén được thì không phải lưới. Đó là đồ đi mượn, nó vừa không hiệu quả vừa đặt bạn vào chỗ sai luật.

Bốn cái này không phải một danh mục để bạn tích cho đủ. Nó là bốn hướng để nhìn xem chỗ nào trong công việc của mình đang trống trơn nhất.

Và nếu bạn định bắt đầu, tôi xin bạn bắt đầu bé đến mức hơi buồn cười. Tôi từng viết những bản kế hoạch ba trang, định dựng một hệ thống đủ cả bốn phần, chạy trơn tru từ đầu tới cuối, đẹp và đồng bộ. Rồi tôi kẹt ở khâu thứ nhất suốt mấy tháng, mỗi lần mở ra làm lại thấy nản, và cuối cùng chẳng có cái lưới nào được giăng. Con nhện con không dệt cái lưới của con nhện già. Nó dệt một cái bé tí, vụng về, bắt được vài con muỗi, nhưng cái lưới bé ấy có thật, nó đang treo ngoài kia, và mỗi ngày nó dạy con nhện một điều về chỗ nào gió mạnh, chỗ nào mồi hay bay qua. Một câu hỏi. Một trang. Làm trong một tuần, đừng kéo sang tuần thứ hai.

Ba cái giá phải trả trước, không ai ghi trên bảng hiệu

Cái lưới có một đặc điểm khác hẳn mọi loại việc khác mà chúng ta quen làm. Nó đòi trả tiền trước, và nó không ký gì với bạn cả.

Cái giá thứ nhất là công sức bỏ ra khi chưa có gì bảo đảm. Đi làm công thì hết tháng có lương, đó là một thỏa thuận rõ ràng. Nhận một việc thì xong việc có tiền. Còn dựng một thứ đứng sẵn ở ngoài để nó làm việc thay mình thì bạn bỏ ra hàng chục buổi tối, và ở cuối chuỗi buổi tối ấy có thể không có gì cả. Không ai nợ bạn cái gì hết. Bạn tự nợ chính bạn. Chuyện này nghe thì ai cũng gật, nhưng lúc làm thật nó ăn vào người theo một cách rất khó chịu. Nó không đau kiểu mất tiền. Nó đau kiểu bạn ngồi tới nửa đêm, đóng máy, và không biết mình vừa làm được gì.

Cái giá thứ hai là một quãng im lặng dài, và đây mới là chỗ giết người. Dựng xong rồi mà chưa ai tới. Cái bạn làm nằm đó, đúng như bạn muốn, và không có chuyện gì xảy ra. Một ngày. Một tuần. Rồi lâu hơn thế nhiều.

Tôi để ý một chuyện và tôi nói ra vì tôi thấy nó công bằng với nhiều người. Những ai bỏ cuộc ở quãng này thường không phải người lười. Người lười đã bỏ từ trước rồi, họ có dựng đâu mà bỏ. Người gục ở quãng im lặng là người đã làm thật, đã bỏ ra mấy chục buổi tối, và họ gục vì không ai báo trước cho họ rằng có một khoảng trống như thế. Họ tưởng dựng xong là xong. Đến khi khoảng trống kéo dài, họ kết luận sai về chính mình, rằng mình không có duyên, rằng cái này không hợp với mình, trong khi thật ra họ chỉ đang đứng đúng chỗ mà ai cũng phải đi qua.

Tôi không nói với bạn rằng cứ chờ thì sẽ tới. Không phải cái lưới nào giăng ra cũng bắt được gì. Cái tôi nói là bạn nên biết trước quãng im lặng ấy có thật, để lúc nó tới bạn không nhầm nó với một bản án.

Cái giá thứ ba là chấp nhận trước rằng cái đầu tiên có thể giăng nhầm chỗ. Con nhện giăng ở nơi không có đường bay của côn trùng thì lưới đẹp mấy cũng đói. Không phải nó dệt kém, nó chọn sai chỗ. Đây là loại thất bại khó chịu nhất, vì bạn không sai ở chỗ nào để mà sửa. Người chấp nhận trước khả năng này thì lúc nó xảy ra sẽ nói một câu rất khỏe mạnh — chỗ này không có đường bay, mình đi tìm chỗ khác. Người không chấp nhận trước thì nói một câu khác, và câu ấy đắt hơn nhiều — thì ra chuyện này không có thật — rồi bỏ luôn cả một hướng đi mà lẽ ra chỉ cần dời sang một cành cây bên cạnh.

Ba cái giá đó phải trả trước. Không có cách nào trả sau. Ai bảo bạn có thể trả sau thì người đó đang bán cho bạn khung hình con nhện đang nằm.

Lưới rách mỗi ngày — cái “tự chạy” thật ra là cái có người chăm

Đây là chỗ tôi tự sửa mình nhiều nhất trong vài năm gần đây.

Tôi từng tin có một loại tài sản dựng xong thì nó đứng đó mãi. Nghe cũng hợp lý. Một bài đã viết thì nó nằm đó, chữ có bay đi đâu. Một câu trả lời đã soạn sẵn thì lúc nào mở ra cũng thấy.

Nhưng chữ thì đứng yên còn thế giới quanh nó thì không. Cái giá trong bài đã cũ. Cái số điện thoại trong đó giờ không còn ai cầm. Khách năm nay hỏi một câu khác hẳn khách năm ngoái, còn thứ mình soạn sẵn thì vẫn đang trả lời câu hỏi của năm ngoái. Nền tảng đổi cách hiển thị. Quy định đổi. Có những thứ hôm qua nói được thì hôm nay không nên nói nữa.

Cho nên tôi bỏ hẳn chữ “tự chạy” ra khỏi đầu. Thứ người ta gọi là tự chạy, khi nhìn kỹ, luôn là thứ có người chăm định kỳ. Chỉ khác ở chỗ việc chăm gọn hơn nhiều so với việc tự tay làm từng cái một. Con nhện không phải bắt từng con mồi nữa, nhưng nó vẫn phải đi vá lưới. Việc đổi loại, chứ không mất đi.

Nếu bài này chỉ đưa cho bạn được một nếp cụ thể thì tôi xin đưa nếp này. Mỗi tháng dành ra một buổi để đi vá lưới. Đặt nó vào lịch như một cái hẹn với khách, đừng để nó là việc làm khi rảnh, vì sẽ không bao giờ rảnh. Buổi ấy bạn liệt kê ra giấy tất cả những thứ đang đứng thay mình ngoài kia, mở từng cái ra và đọc nó bằng mắt của người lạ chứ đừng đọc bằng trí nhớ của người đã viết ra nó — trí nhớ sẽ tự động vá giúp bạn những chỗ thiếu và bạn sẽ không thấy gì hết. Với mỗi cái, hỏi xem nội dung còn đúng không, người đọc xong thì đi đâu tiếp và đường đó có còn thông không, và chỗ nào đang đứt mà mình chưa biết.

Nhiều lần tôi ngồi làm đúng buổi ấy và phát hiện ra thứ mình tưởng đang chạy thì đã đứng từ lâu, hoặc tệ hơn, nó vẫn chạy nhưng đang dẫn người ta tới một chỗ không còn tồn tại. Cảm giác lúc đó không dễ chịu. Nhưng vẫn dễ chịu hơn nhiều so với việc để khách phát hiện ra thay mình.

Cái đáng sợ không phải lưới rách. Lưới rách là chuyện thường. Cái đáng sợ là lưới rách trong khi mình vẫn ngủ ngon vì mình tin nó lành.

Hai việc của chặng này — soi lại đường mồi bay, và mở sổ vá lưới — tôi để sẵn thành một cái bảng ngay dưới đây, hai thẻ, làm cái nào trước cũng được.

Bảng này không đọc gì của bạn. Chữ bạn gõ vào chỉ nằm trong máy bạn, đóng trang là mất, nên muốn giữ thì chép ra giấy.

Lưới hay mồi nhử — ba câu tôi tự hỏi mình

Có một chuyện tôi phải nói thẳng ở đây, dù nói ra thì hơi mất lòng.

Ngay khoảnh khắc bạn bắt đầu tin rằng có thể có một thứ chạy thay mình, bạn trở thành một người rất dễ bán hàng. Người bán biết điều đó rất rõ. Cho nên quanh chữ "khi ngủ" bao giờ cũng đông người bán hơn hẳn những chỗ khác.

Tôi không đủ tư cách và cũng không có ý định phán xét ai đang bán cái gì. Cái tôi làm được là đưa cho bạn ba câu tôi tự hỏi mình. Ba câu này tôi hỏi cho cả hai đầu của sợi dây — hỏi cho thứ người ta mời tôi bước vào, và hỏi cho cả thứ chính tôi đang dựng.

Câu thứ nhất. Nó bắt được người vì mình cho họ thứ họ đang cần, hay vì mình hứa một kết quả mình không giữ nổi?

Cái lưới thật bắt được là nhờ nó nằm đúng chỗ và nó đủ bền. Không con nhện nào phải quảng cáo cái lưới của mình. Cách tôi phân biệt là bỏ hết những câu hứa hẹn đi rồi xem cái còn lại có còn khiến người ta dừng chân không. Nếu bỏ lời hứa ra mà chẳng còn gì, thì cái đang bắt người không phải cái lưới.

Câu thứ hai. Nếu từ ngày mai không có thêm ai mới tới nữa, thì thứ này còn cho những người đang có cái gì?

Đây là phép thử độ bền, và nó dùng được cho bất cứ việc gì. Cứ hình dung dòng người mới dừng lại, chỉ còn những người đang có. Cái đó có còn tạo ra giá trị cho họ không, họ có còn lý do gì để ở lại và trả tiền không. Một thứ chỉ đẹp khi còn người mới đổ vào là một thứ chưa qua được câu hỏi này. Nó không nói lên rằng thứ ấy xấu, nhưng nó nói rằng bạn chưa nên đặt cả đời mình lên đó.

Câu thứ ba, và đây là câu tôi giữ lại lâu nhất. Nếu người kia biết hết mọi thứ mình biết, họ có còn bước vào không?

Câu này không nói về pháp lý. Nó nói về chỗ tối trong bụng mình. Mình biết tỷ lệ người bỏ giữa chừng, biết quãng im lặng dài bao lâu, biết phần việc thật nặng tới đâu, biết cái gì thường hỏng, biết mình đang được lợi gì từ việc người ta bước vào. Bây giờ giả sử họ biết hết đúng những thứ ấy, biết bằng mình, không thiếu một điều. Họ có còn gật đầu không.

Nếu câu trả lời là có, thì cứ đi tiếp, và tốt nhất là nói luôn cho họ nghe những thứ đó, vì nói ra chỉ làm cái mình đang làm chắc chắn thêm. Nếu câu trả lời là không, thì cái mình đang cầm không phải cái lưới, và cái phải sửa là chính sản phẩm chứ không phải lời quảng cáo. Theo cái tôi thấy, một thứ bắt người bằng lời hứa quá tay thì hiếm khi bắt được cùng một người tới lần thứ hai, mà tiếng thì ở lại rất lâu.

Con nhện ngủ ở rìa lưới, một chân vẫn đặt trên sợi tơ

Có một chi tiết về loài nhện mà tôi rất thích, vì nó phá tan phần lãng mạn còn sót lại của chữ "khi ngủ".

Con nhện thường không nằm ườn giữa lưới mà ngủ. Nó nép vào một góc, ở rìa, và để một chân đặt lên sợi tơ dẫn về tâm lưới. Lưới rung thì cái chân ấy biết. Nó ngủ theo kiểu của một người trực đêm, không phải kiểu của một người đi nghỉ mát.

Tôi nghĩ đó là toàn bộ ý nghĩa đúng của ba chữ ấy. "Ngủ" nghĩa là không phải tự tay bắt từng con mồi nữa. Nó không có nghĩa là biến mất.

Đây là chỗ tôi thấy nhiều người ngã, và ngã đúng vào lúc vừa mới được một chút. Dựng được cái gì đó chạy được, thấy nó chạy, rồi buông hẳn tay. Không xem lại nữa, không biết nó đang nói gì với ai. Nửa năm sau quay lại thì nó đã đi lạc — trả lời sai một chi tiết, hứa quá tay một điều, dẫn người ta tới một cánh cửa đã đóng, hoặc đơn giản là nói bằng một giọng mà bây giờ mình không còn muốn nhận là của mình.

Chuyện này nặng hơn một lỗi kỹ thuật, vì khách không phân biệt được đâu là bạn và đâu là cái bạn dựng ra. Với họ chỉ có một cái tên. Cái lưới làm khách thất vọng thì người mất uy tín là bạn, dù lúc đó bạn đang ngủ thật và hoàn toàn không biết gì.

Cho nên tôi giữ lại cho mình đúng cái sợi tơ ấy. Một vài dấu hiệu tôi xem đều đặn, không cần nhiều, chỉ cần đủ để biết lưới có rung không và rung ở chỗ nào. Và luôn phải có một đường để người ta chạm được vào người thật khi cần. Cái chạy thay mình chỉ nên gánh phần lặp đi lặp lại. Đến chỗ nào bắt đầu là chuyện riêng của một con người cụ thể thì phải có người thật bước ra.

Tôi cũng đang phải trả lời câu đó cho chính mình, và trả lời bằng cách thu hẹp lại. Ôm nhiều thứ cùng lúc thì cái nào cũng có lưới, mà lưới nào cũng rách và không có buổi nào để đi vá. Ít lưới hơn, nhưng là lưới có người trực.

Chặng mười lăm của Cào Cào Lên Dốc — Tâm, Trí, Tín

Tâm ở chặng này là chịu làm trong quãng không ai thấy. Nhả tơ trong đêm là việc không có khán giả, và người làm được việc đó thường là người không cần ai vỗ tay. Tâm còn là một điều nữa, nặng hơn — không giăng lưới bắt người bằng một lời hứa mình không giữ nổi. Cái lưới đặt ở chỗ người ta hay đi qua, cho nên người dựng nó cầm trong tay một thứ quyền lực nho nhỏ mà mình rất dễ quên là mình đang cầm.

Trí là đọc lại cái tên chương cho đúng thứ tự. Giăng lưới trước, khi ngủ sau. Trí là biết giăng ở đường mồi bay chứ không giăng ở chỗ mình thích, biết kiểm bằng năm khách gần nhất chứ không kiểm bằng cảm giác, và biết bắt đầu bằng cái nhỏ để nó kịp có thật trước khi mình hết hứng.

Tín thì nằm ở chỗ sâu nhất của chặng này, và tôi để nó cuối cùng vì tôi nghĩ nó chính là lý do chương này khó. Cái lưới nói thay bạn vào lúc bạn không có mặt. Nó tiếp khách lúc hai giờ sáng, trả lời một người bạn chưa từng gặp, ở một nơi bạn không biết, bằng những chữ bạn viết ra từ nhiều tháng trước và có khi đã quên. Trong khoảnh khắc ấy, với người đó, nó chính là bạn. Cho nên nó chỉ được nói đúng những gì bạn dám nói khi ngồi đối diện và nhìn vào mắt khách, không hơn một chữ. Một câu viết quá tay hôm nay, lúc viết thì thấy chỉ hơi mạnh một tí cho có sức thuyết phục, sẽ còn nằm đó rất lâu và đi gặp rất nhiều người mà bạn không kiểm soát được. Chữ tín của một người làm ăn hiếm khi mất vào lúc người ta đang nói. Nó thường mất vào lúc người ta đang ngủ, bởi những thứ người ta để lại nói thay mình.

Nếu sau bài này bạn chỉ làm được một việc, tôi xin đề nghị việc này. Lấy một tờ giấy, viết ra tất cả những thứ đang đứng thay bạn ngoài kia lúc bạn không có mặt. Tờ giấy đó thường làm người ta giật mình theo một trong hai kiểu. Hoặc nó trống, và bạn biết mình đang phải tự tay bắt từng con mồi. Hoặc trên đó có những dòng bạn đã quên mất là mình có, và bạn không biết chúng đang nói gì với ai.

Câu hỏi thường gặp

Ngày nào tôi cũng chạy việc tới tối, lấy đâu ra thời gian mà dựng thêm cái gì?
Tôi không có câu trả lời làm bạn nhẹ lòng ngay, vì thật sự có những giai đoạn không dựng nổi và điều đó bình thường. Cái làm được là chọn đúng chỗ để bắt đầu, và chỗ đó chính là việc bạn đang lặp lại nhiều nhất. Việc nào tuần nào cũng làm lại từ đầu thì việc đó đang xin bạn một cái lưới. Bắt đầu từ nó thì mỗi lần bỏ công ra bạn còn lấy lại được thời gian, chứ đừng bắt đầu bằng một thứ mới toanh trong lúc quỹ thời gian đã cạn. Tôi cũng không khuyên bạn bỏ cái đang nuôi sống mình để đi dựng lưới — chuyện đó có rủi ro riêng và tôi không biết hoàn cảnh của bạn.

Quãng im lặng bao lâu thì nên dừng lại, đừng cố nữa?
Tôi không đặt con số thay bạn được, và ai đưa cho bạn một con số chung cho tất cả mọi người thì tôi nghĩ bạn nên nghi ngờ. Cách tôi dùng cho mình là đặt trước, ngay lúc còn tỉnh táo, một mốc thời gian và một dấu hiệu — trong khoảng ấy nếu thấy được dấu hiệu này thì đi tiếp, không thấy thì dừng. Đặt trước để lúc mệt và nản mình không phải quyết định bằng cảm xúc. Tôi cũng không tin câu "cứ kiên trì thì sẽ tới". Có những cái lưới giăng nhầm chỗ thật, và dừng đúng lúc cũng là một kỹ năng.

Nghề của tôi bắt buộc phải gặp người thật, khách không chịu nói chuyện với một cái trang. Vậy lưới của tôi nằm ở đâu?
Cái lưới không nhất thiết phải làm thay phần chuyên môn của bạn. Nó làm thay phần trước và sau phần chuyên môn ấy — phần trả lời câu hỏi ban đầu, phần giải thích mình làm gì cho ai, phần báo giá, phần hướng dẫn khách chuẩn bị trước khi gặp. Với phần lớn người làm dịch vụ, khối lượng đó chiếm nhiều thời gian hơn chính công việc chuyên môn. Bạn vẫn là người làm nghề, chỉ là bạn thôi phải kể lại từ đầu với từng người một.

Tôi từng dựng một cái rồi mà chẳng ai vào, có nên bỏ không?
Trước khi bỏ, hãy tách hai câu hỏi ra cho rõ, vì chúng cần hai cách chữa khác nhau. Có ai đi ngang qua chỗ đó không. Và đi ngang rồi thì họ có dừng lại không. Nếu chẳng ai đi ngang thì vấn đề là chỗ giăng, cái lưới không có tội. Nếu người ta đi ngang mà không dừng thì vấn đề nằm ở chính cái lưới, và bạn phải sửa nó chứ không phải dựng thêm cái mới ở chỗ khác. Người thất bại nhiều lần với việc này thường là người mỗi lần hỏng lại đi dựng một cái mới, thay vì hỏi cái cũ hỏng ở khâu nào.

Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long. Chặng trước ở Phần 14 — Bác Kiến dựng kho, đào ngách, bài mở đầu loạt ở Phần 1 — biết mình đang đứng ở đâu.

Về tác giả & Còn tiếp — Phần 16

Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính – kế toán, hiện làm tư vấn quản trị tài chính. Cái lưới trong bài này tôi học được bằng cả hai đường — bằng những đêm gõ lại cùng một câu trả lời cho người này người kia, và bằng những lần mở ra xem thì thấy thứ mình tưởng đang chạy đã rách từ lâu.

Con nhện dựng một cái lưới rồi nép vào rìa mà trực, không cần ai nhìn thấy mình. Chương sau của cuốn sách nói về một con vật làm điều ngược lại hẳn — nó không giăng gì, không bắt gì, nó chỉ làm đúng một việc là chịu sáng lên để người khác trông thấy. Đom đóm phải chịu tỏa sáng. Đó sẽ là Phần 16.

Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng sau.

Nguyễn Thị Việt Hà

(còn tiếp — Phần 16)

Nhắc lại cho rõ: những gì tôi viết ở trên là cách tôi tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ giàu, không hứa bạn sẽ được nhàn, không cam kết bất kỳ con số nào, không gợi ý bạn tham gia hay rút khỏi bất kỳ mô hình, tổ chức, ngành nghề nào, và không nhận xét về một cơ hội cụ thể mà tôi không nhìn thấy. Bảng và ba câu hỏi trong bài là công cụ để bạn tự soi trước khi quyết định, không phải bảo chứng cho bất kỳ kết quả nào. Việc dựng một tài sản mới luôn tốn thời gian và công sức bỏ ra trước khi biết kết quả, và nó có thể không mang lại điều bạn mong. Với những khoản tiền lớn hoặc có yếu tố pháp lý, hãy hỏi người có chuyên môn và có trách nhiệm với lời tư vấn của họ. Tiền của bạn, quyết định của bạn.