Cào Cào Lên Dốc (Phần 16): Đom đóm phải chịu tỏa sáng

Bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư, tư vấn tài chính hay tư vấn nghề nghiệp dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ nổi tiếng, không hứa bạn sẽ có thêm khách, không cam kết bất kỳ con số nào, không gợi ý bạn bỏ tiền vào bất cứ khoá học, nền tảng hay dịch vụ nào. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa. Việc của bạn, quyết định của bạn.

Chặng thứ mười sáu của Cào Cào Lên Dốc mang tên “Đom đóm phải chịu tỏa sáng”, và nó hỏi đúng cái câu tôi né được gần hai mươi năm — mình có chịu để người khác nhìn thấy mình hay không.

Gần như ai cũng từng tin con đom đóm mang trong bụng một đốm lửa. Nhưng lửa thì phải đốt một cái gì đó, mà con đom đóm không đốt gì cả. Trong bụng nó có sẵn một chất, gặp đúng điều kiện thì phát ra ánh sáng, và ánh sáng ấy lạnh — gần như toàn bộ năng lượng biến thành sáng chứ không biến thành nhiệt. Nó không mượn đèn của ai, không phản chiếu ánh trăng, cũng không tự thiêu mình để sáng.

Ba đặc điểm ấy là ba câu hỏi bất cứ người làm ăn nào cũng phải trả lời. Sáng bằng chất gì. Sáng kiểu gì. Và sáng cho ai thấy. Chặng này tôi viết bằng cái tôi tự hiểu ra và cái tôi phải trả giá mới học được, không phải bằng lời thầy Phạm Thành Long — ở đây không có mẹo lên xu hướng, chỉ có cơ chế.

Chặng mười sáu của Cào Cào Lên Dốc chọn đúng chữ khó nhất

Cái tên chương gánh gần hết sức nặng của nó bằng đúng một chữ. Nó không nói “đom đóm tỏa sáng”, cũng không nói “đom đóm hãy tỏa sáng” theo kiểu một câu dán trên tường phòng họp. Nó nói phải chịu.

Trong tiếng Việt, chữ “chịu” đi cùng những chữ chẳng dễ chịu chút nào. Chịu đựng. Chịu đòn. Chịu trận. Chịu tang. Rồi nó còn một nghĩa nữa ta dùng hằng ngày mà không để ý — nó không chịu làm, bao giờ anh mới chịu đi khám. Ở đây, “chịu” nghĩa là đồng ý. Hai nghĩa nằm chung một chữ, và tôi nghĩ đó là toàn bộ chương này — tỏa sáng là việc bạn phải đồng ý làm, đồng thời là việc bạn phải chịu đựng khi làm.

Cả loạt bài này phần lớn nói về những việc làm trong bóng tối. Con kiến tha mồi về kho giữa mùa hè, con nhện nhả tơ suốt đêm, chẳng ai nhìn. Rồi tới chặng này, cuốn sách đưa ra một con vật làm việc ngược hẳn — nó không giăng gì, không tha gì, nó chỉ sáng lên. Mà sáng lên trong đêm là tự bỏ chỗ trú ẩn, vì cái sáng ấy gọi được kẻ đang tìm nó thì cũng gọi luôn kẻ đang săn nó.

Chữ “chịu” nằm đúng ở đó. Cái phần lớn chúng ta thích là kết quả của việc tỏa sáng, còn cái phải trả là quá trình. Ở Phần 15 tôi viết về chuyện dựng một cái lưới đứng sẵn ở ngoài mình, và hai chuyện này bổ cho nhau — cái lưới là chỗ để người ta đến, còn ánh sáng là thứ khiến người ta biết là có chỗ để đến.

Sáng bằng chất gì — hào quang đi mượn thì tắt cùng người cho mượn

Đây là chỗ tôi thấy nhiều người trượt chân nhất, và tôi từng trượt. Con đom đóm không có cách nào mượn ánh sáng — cái đèn ấy hoặc có sẵn trong bụng nó, hoặc không có. Người thì mượn được, và mượn rất dễ; cái khó là mượn xong thì trông y như thật, cả với người ngoài lẫn với chính mình.

Tôi nói thẳng mấy thứ hay được đem đi mượn nhất, vì tôi đã mượn đủ cả. Mượn tên thầy, học ai đó có tiếng rồi kể chuyện đó nhiều hơn hẳn phần việc mình làm được sau khi học. Mượn cái hội mình sinh hoạt, để uy tín của chỗ ấy tự tràn sang mình mà không hỏi mình đã đóng góp được gì. Mượn một cái danh, một tấm bằng, một chức vụ — những thứ có thật, nhưng chúng nói về chỗ tôi từng ngồi chứ không nói về việc tôi làm được cho người trước mặt.

Ranh giới tôi tìm ra khá muộn, và nó nằm gọn trong một câu. Cái danh đi mượn dùng để mở cửa thì được, dùng để thay chỗ cho việc mình chưa làm thì hỏng.

Nói tôi là học viên chương trình của thầy Phạm Thành Long là một câu thật. Nói tôi là Trưởng ban Định hướng Thành viên của BNI THANGLONG Chapter cũng thật, nó cho người ta biết tôi sinh hoạt trong một tổ chức có kỷ luật và có người kiểm chứng được tôi tuần nào cũng có mặt. Những câu đó khiến người lạ chịu ngồi xuống nghe thêm ba phút. Nhưng nếu sau ba phút ấy cái tôi đưa ra tiếp vẫn chỉ là tên thầy, tên hội, tên bằng cấp, thì người ta sẽ đứng dậy — họ đang cần một người gỡ giúp họ một việc, mà cái danh thì không gỡ được việc nào.

Có một phép thử tôi vẫn dùng trước khi mở miệng nói về mình. Bỏ hết tên riêng của người khác ra khỏi câu, xem còn lại gì. Phần còn lại, nếu có, chính là chất phát sáng của bạn. Nếu bỏ xong mà chẳng còn gì thì cái đang sáng không phải bạn, và biết sớm vẫn hơn biết muộn, vì thứ đi mượn bao giờ cũng tắt cùng lúc với người cho mượn.

Nói cho công bằng thì đây cũng không phải chương dạy làm ồn ào. Nó chỉ có nghĩa khi trong bụng bạn đã có thứ gì đó thật.

Chất phát sáng thì lấy ở đâu ra

Ai cũng sợ mở bụng ra thì thấy trống. Em có gì đâu mà nói. Chị có gì đặc biệt đâu. Tôi trả lời bằng vài chỗ tôi đã tìm thấy chất ấy trong chính mình, chứ không đưa cho bạn một danh mục để tích cho đủ.

Chỗ đầu tiên là việc mình đã làm xong — không phải việc mình biết, không phải việc mình định làm, mà việc đã xong, có người nhận, có kết quả cụ thể. Trong nghề tài chính, một bộ sổ đã được cơ quan thuế soát mà không phải giải trình lại là một việc đã xong. Trong nghề lữ hành, một đoàn khách đã đi và về đúng như cam kết trước lúc đặt cọc là một việc đã xong.

Nghịch lý nằm ở chỗ những việc như vậy thường là thứ bạn thấy tầm thường nhất, vì đã làm tới mòn tay. Gần hai mươi năm tôi ngồi với những con số, mở một bảng cân đối ra là thấy ngay chỗ đang có vấn đề, nên tôi tưởng chẳng có gì để kể. Rất lâu sau tôi mới hiểu ngoài kia có những người chủ doanh nghiệp nằm không ngủ được vì không biết tháng sau có đủ tiền trả lương hay không, và họ không có ai để hỏi. Không phải vì không có người biết. Mà vì những người biết đều đang ngồi im.

Chỗ thứ hai là cái mình trả giá để học. Quãng 2009 – 2010 tôi có một cú ngã rất nặng, chi tiết thì tôi giữ lại cho mình. Cái tôi lấy ra được là một cách nhìn con số mà chỉ đọc thì không có nổi, và khi ngồi xuống với một người đang ở tình trạng tương tự, thứ tôi mang tới là một câu rất ngắn — tôi đã đứng ở chỗ đó rồi. Nhưng tôi phải tự vạch chỗ yếu của chính đoạn vừa viết, kẻo nó thành cái bẫy cho bạn. Loại chất này khó kiểm chứng nhất, bạn đang phải tin lời tôi, cho nên nếu trong tay bạn chỉ có mỗi loại này thì hãy dùng nó dè và đừng để nó đứng một mình.

Chỗ thứ ba, bị bỏ phí nhiều nhất, là cái mình đang làm dở. Chúng ta hay đợi tới lúc xong xuôi, đủ tư cách rồi mới dám nói. Nhưng người đứng sau bạn một quãng ngắn thì học được từ chỗ bạn đang loay hoay nhiều hơn hẳn từ chỗ bạn đã đứng vững. Tôi học Luật và nhận bằng cử nhân năm 2024 — quãng vừa làm vừa học ấy kể ra còn có ích hơn cái tấm bằng khi nó đã nằm trong ngăn kéo.

Vì sao người có nghề lại là người khó lộ mặt nhất

Đây là quan sát riêng của tôi qua những năm ngồi với người làm ăn. Những người tôi nể nhất về chuyên môn thường là những người bạn gần như không thấy ở đâu cả. Họ không phải người kém, họ là người không chịu, và không chịu vì những lý do rất người chứ không phải vì lười.

Sợ bị nhìn kỹ là cái đầu tiên. Khi bạn im lặng, cái người ta thấy về bạn là một khoảng mờ, mà theo cái tôi thấy thì trong khoảng mờ đó người ta hay tự vẽ ra một phiên bản khá đẹp của bạn. Lộ mặt thì mất khoảng mờ ấy. Riêng chỗ này tôi chỉ nói được từ mình ra — càng làm lâu tôi càng thấy phần mình chưa biết dài thêm, nên cái ngại bị soi cũng lớn theo chứ không nhỏ đi.

Rồi tới nỗi sợ bị gọi là khoe, và cái này nặng riêng với người mình. Chúng ta lớn lên cùng câu hữu xạ tự nhiên hương, mà theo cái tôi thấy thì đó là câu ru ngủ đắt tiền nhất người làm nghề tử tế hay tự hát cho mình nghe. Nó đúng trong một cái làng; nó không còn đúng giữa thành phố mấy triệu người, nơi hương của bạn thơm tới đâu cũng chỉ bay được vài mét.

Có một nỗi sợ rất cụ thể mà ít ai nói ra, là sợ họ hàng và bạn bè nhìn thấy mình bán hàng. Danh sách bạn bè trên mạng của phần lớn chúng ta không phải một đám đông xa lạ — trong đó có cô ruột, có bạn học cấp ba. Đăng một bài về công việc lên đó không giống nói với người lạ, nó giống đứng lên phát biểu giữa một bữa cỗ họ hàng. Người lạ chê thì tôi quên trong một buổi, người quen chê thì tôi nhớ tới tận giỗ chạp.

Và tử tế nhất trong cả nhóm là nỗi sợ trở thành kiểu người mà chính mình không ưa. Tôi từng đọc những người nói quá nhiều về bản thân, đọc xong chỉ thấy trống rỗng, nên ta chọn cách an toàn tuyệt đối là không nói gì cả.

Tôi từng có đủ cả, có cái tôi vẫn còn. Cái tôi muốn bạn thấy chỉ là chúng cùng một hình dạng — tất cả đều là nỗi sợ về việc bị nhìn, và không cái nào trong đó nói rằng việc bạn làm không đáng được biết tới.

Nỗi sợ nặng nhất — nói ra rồi thì phải sống đúng lời mình nói

Còn một nỗi sợ nữa, nặng hơn cả, và khác loại.

Khi bạn nói ra một điều ở chỗ công khai, bạn vừa tự đóng cho mình một cái cọc. Từ giây phút đó có một câu của bạn đứng ngoài kia và nó nhìn bạn. Im lặng thì không có cái cọc nào, và nó cho bạn một thứ tự do rất dễ chịu — tự do không phải nhất quán. Hôm nay làm rất kỹ, mai làm qua loa, và không ai thấy khoảng cách giữa hai ngày ấy, kể cả bạn.

Tôi hiểu chuyện này rõ nhất ở phòng họp BNI, nơi thành viên phải đứng lên nói về việc mình làm, đều đặn, trước những gương mặt quen. Cái làm tôi sợ khi mới vào không phải chuyện đứng nói, mà là chuyện tuần sau tôi lại phải đứng trước đúng những người ấy, và họ còn nhớ tuần trước tôi đã nói gì.

Nếu bạn đang sợ đúng nỗi sợ này thì theo cái tôi thấy, đó là một dấu hiệu tốt — người sợ phải sống đúng lời mình nói là người còn coi lời mình là một cam kết. Cách xử lý nó thì đơn giản tới mức hơi buồn cười — đừng nói to hơn việc mình làm. Nói vừa đúng thì cái cọc kia không phải cái gông, nó là cái mốc.

Cái giá của việc không chịu

Còn cái giá của việc không tỏa sáng, tôi nghĩ mới là phần đắt hơn. Nó khó thấy vì nó không có hóa đơn — mất tiền thì biết ngay, còn thứ không bao giờ tới thì không ai biết là mình đã mất.

Trước hết là hàng tốt nằm im. Một cái nghề chắc, một dịch vụ mà ai đã dùng cũng quay lại, nằm đó không phải vì chưa đủ tốt mà vì nó không phát ra tín hiệu nào. Trong bóng tối, một con đom đóm không sáng và một hòn sỏi trông giống hệt nhau.

Đau hơn là chuyện người cần bạn không tìm được bạn. Có một người đang gặp đúng vấn đề bạn giải được, họ đang đi tìm, và họ không tìm ra bạn. Tôi nói cho rõ để bạn khỏi kỳ vọng nhầm — bật đèn lên không bảo đảm cuộc gặp ấy sẽ tới, nó chỉ khiến nó có thể tới. Người ta không thể chọn một thứ mà người ta không biết là có tồn tại, còn biết rồi thì họ vẫn có quyền chọn người khác.

Rồi tới chuyện khoảng trống bạn để lại không hề trống. Chỗ nào người có nghề im lặng thì chỗ đó không im, tiếng nói còn lại là tiếng của những người sẵn sàng nói, và không phải lúc nào họ cũng là người biết việc. Tôi thấy rõ nhất ở lĩnh vực tôi làm, nơi những lời khuyên về tiền bạc trôi nổi ngoài kia thường được phát ra bởi người không phải chịu trách nhiệm gì về hậu quả.

Và có một khoản mất mà tôi chỉ nhận ra sau khi đã chịu nói ra một thời gian — im lặng lâu quá thì chính bạn cũng quên mất mình có gì.

Quay lại cú ngã tôi vừa nhắc ở trên. Phản xạ đầu tiên của tôi lúc đó là trốn, và tôi có đủ lý do rất hợp lý cho việc mình biến mất. Bây giờ nhìn lại, quãng im lặng ấy không giúp tôi lành nhanh hơn, nó chỉ kéo dài thêm cái quãng phải xây lại từ đầu.

Ánh sáng lạnh — sáng mà không đốt cháy chính mình

Ánh sáng của con đom đóm lạnh. Bạn giữ một con trong lòng bàn tay, nó vẫn sáng mà tay bạn không hề nóng lên. Nến thì ngược lại — nến cho ánh sáng bằng cách tự đốt mình, mỗi phút sáng là một phút ngắn đi.

Đây chính là chỗ phần lớn người làm ăn nhỏ gãy khi bắt đầu chịu lộ mặt. Cách người ta hay làm là dựng thêm hẳn một đời sống thứ hai để trưng ra — ban ngày làm nghề, ban đêm ngồi nghĩ hôm nay đăng gì. Chạy được vài tuần rồi tắt, tắt xong thì kết luận rằng mình không hợp với chuyện này. Thật ra cái không hợp không phải bạn, mà là kiểu sáng bạn chọn. Bạn chọn kiểu ngọn nến, và ngọn nến thì chắc chắn phải cạn. Tôi từng đúng như vậy — dồn hết sức trong hai tuần làm một đợt rầm rộ, gồng lên diễn một nhân vật chỉn chu hơn con người thật của mình, rồi mệt, rồi im bặt ba tháng, rồi thấy có lỗi, lại dồn sức, rồi lại tắt.

Kiểu ánh sáng lạnh thì lấy nguyên liệu từ chính việc bạn đang làm. Hôm nay bạn gỡ cho một khách một vướng mắc mà tháng nào cũng có người vướng — cách gỡ ấy bạn đã bỏ công ra nghĩ rồi, việc còn lại chỉ là kể lại. Còn nếu để có cái đăng mà phải đi tìm một chủ đề bạn chẳng dính dáng gì thì mỗi lần sáng là một lần bạn đốt mất một mẩu của mình. Cách tự kiểm rất thô — nhìn lại những thứ bạn vừa đưa ra trong tháng và hỏi từng thứ, cái này có sẵn từ việc tôi làm hay tôi phải bịa thêm một việc để có nó.

Chữ “lạnh” còn một nghĩa thứ hai, và nó là chuyện Tâm chứ không phải chuyện kỹ thuật. Ánh sáng lạnh cũng là ánh sáng không đốt người khác. Có một kiểu tỏa sáng rất phổ biến là dìm người bên cạnh xuống để mình có vẻ giỏi hơn. Kiểu ấy là lửa, mà lửa thì luôn cần thứ gì đó để đốt. Hết người để đốt thì nó tắt, và người ta chỉ còn nhớ về bạn cái mùi khét.

Con đom đóm không dập tắt con nào để mình sáng hơn. Cả đám cùng sáng thì cả cánh đồng đẹp, và không con nào mất gì.

Nhấp nháy chứ không sáng liên tục — cái người ta nhận ra là cái mẫu

Con đom đóm không bật đèn rồi để đó. Nó nháy — sáng lên, tắt đi, sáng lên. Và cái nhịp ấy không tùy hứng, mỗi loài một kiểu riêng. Chính cái mẫu nháy ấy mới là thứ để nhận ra nhau giữa hàng trăm đốm sáng trong cùng một khoảng vườn. Không phải độ chói. Là mẫu.

Chúng ta hay hình dung việc được biết tới như một cú nổ, một lần lên báo. Những cú đó có ích, nhưng chúng có một điểm yếu ít ai để ý — cái người ta nhớ dễ là sự kiện, chứ chưa chắc đã là bạn.

Cái làm người ta nhớ ra bạn là sự lặp lại có mẫu. Cứ một quãng đều đặn là thấy bạn, và mỗi lần thấy đều là cùng một chuyện, nói bằng cùng một giọng, đứng ở cùng một chỗ. Ở Phần 11 tôi đã nói về nhịp gặp gỡ trong vòng tròn bè bạn — nhịp gặp là để người đã biết bạn không quên bạn, còn mẫu nháy là để người chưa biết bạn nhận ra bạn là một ai đó cụ thể. Từ đó rút ra một điều hơi ngược với trực giác — đều đặn mà nhạt vẫn hơn chói loà mà thất thường.

Tắt cũng là một phần của nhịp. Người mới bắt đầu hay tự đặt một tần suất mà nghề chính không cho phép, rồi vỡ nhịp sau ba tuần và bỏ luôn. Thà nhận ngay từ đầu rằng mình chỉ nháy được hai lần một tháng và giữ đúng hai lần ấy trong một năm.

Mặt trái cũng có thật. Bật đèn suốt ngày, bật về mọi thứ thì cũng mất luôn mẫu nháy, ai cũng thấy bạn nhưng hỏi bạn làm về cái gì thì không ai trả lời được. Nặng hơn, nói về mọi thứ thì sớm muộn sẽ nói về một thứ mình không nắm chắc, và theo cái tôi thấy, một câu ẩu làm hỏng khá nhiều câu đúng đứng trước nó. Giới hạn tôi tự đặt chỉ có một câu — cái này tôi có dám nói y như vậy khi ngồi đối diện một người trong nghề không.

Đom đóm không nhận việc chiếu sáng cả khu rừng

Câu hỏi thứ ba cởi trói cho rất nhiều người, kể cả tôi.

Ánh sáng của một con đom đóm rất yếu. Lấy tiêu chuẩn “chiếu sáng cả khu rừng” ra mà đo thì nó là một sự thất bại hoàn toàn — nhưng nó có bao giờ nhận việc ấy đâu. Cái đèn của nó chỉ có đúng một nhiệm vụ, là để đúng con đang đi tìm nó nhận ra nó ở đây. Với nhiệm vụ ấy thì mức sáng đó vừa đủ, và mọi phần sáng thêm đều là lãng phí.

Chịu tỏa sáng không có nghĩa là phải nổi tiếng. Nó không đòi bạn thành người ai cũng biết mặt — và đây cũng chính là chỗ gỡ được nỗi sợ trở thành kiểu người mình không ưa ở phần trên.

Rất nhiều người làm ăn nhỏ tự làm khổ mình vì đo bằng cái thước sai. Họ nhìn những cái tên đông người theo dõi rồi kết luận mình chưa đủ lớn để mở miệng. Theo cái tôi thấy, với phần lớn nghề nghiệp, số người cần biết tới bạn nhỏ hơn nhiều so với con số bạn đang hình dung. Không phải cả thiên hạ. Là mấy chục người đúng chỗ.

Cho nên trước khi hỏi làm sao để nhiều người biết mình hơn, nên hỏi hai câu khác. Ai đang đi tìm mình — không phải “ai cũng có thể dùng dịch vụ của tôi”, câu đó nghe rộng rãi nhưng chính nó làm ánh sáng của bạn loãng ra. Và họ đang đứng trong bóng tối ở chỗ nào — ánh sáng chỉ có tác dụng ở nơi đang tối, còn nếu chỗ đó đã sáng trưng vì mười người khác đã nói đúng chuyện ấy theo đúng cách ấy thì bạn nháy thêm một cái cũng chẳng ai nhận ra.

Ba câu hỏi của chặng này — chất phát sáng của tôi là gì, tôi nháy theo nhịp nào, tôi sáng cho ai thấy — nằm sẵn trong cái bảng ngay dưới đây. Bảng chạy hẳn trong máy bạn và không giữ lại gì, cho nên thứ nào bạn muốn còn thì phải chép tay ra giấy.

Ánh sáng thật và ánh sáng sơn lên

Mọi câu hỏi của chặng này rút về một phép thử, và đây là thứ tôi muốn bạn giữ lại nếu quên hết phần trên.

Có hai loại vật sáng trong đêm mà nhìn qua thì giống nhau. Loại thứ nhất tự phát sáng, như con đom đóm. Loại thứ hai chỉ được sơn một lớp dạ quang — nó không tạo ra ánh sáng nào cả, nó chỉ giữ lại một ít ánh sáng vay của nguồn khác rồi trả dần ra. Chúng khác nhau ở đúng hai chỗ.

Câu thứ nhất — thứ mình đưa ra có ai kiểm chứng được không.

Không phải "có đúng không", vì cái gì mình cũng thấy mình đúng. Là có người thứ hai xác nhận được không. Một việc đã làm thì có khách đã nhận, một con số thì có hồ sơ, một vị trí thì có tổ chức. Còn những câu chung chung kiểu tôi tận tâm, tôi uy tín, tôi khác biệt — chúng nghe rất sáng mà chẳng ai kiểm được cái gì. Đây cũng là lý do tôi luôn kể việc thay vì kể phẩm chất. Việc thì có thể bị soi, và chính vì có thể bị soi nên nó mới đáng tin.

Câu thứ hai — mất điện rồi còn sáng không.

Cứ hình dung một hôm nào đó tắt hết những nguồn sáng đang chiếu vào bạn. Cái tổ chức bạn đang sinh hoạt không còn, cái chức danh bạn đang cầm hết nhiệm kỳ. Còn lại một mình bạn trong bóng tối, bạn còn sáng được không, và sáng bằng cái gì. Nếu câu trả lời là tối om thì đừng hoảng, phần lớn chúng ta đều bắt đầu từ đó — chỉ cần biết việc phải làm bây giờ không phải tìm thêm một cái đèn để đứng cạnh, mà là ngồi xuống làm cho xong vài việc thật.

Tôi cũng hay trượt hai câu hỏi này, và trượt theo kiểu tinh vi. Không phải nói dối. Nói thật, nhưng chọn kể phần dễ nghe và lặng lẽ bỏ qua phần chưa xong. Đó vẫn là sơn dạ quang, chỉ là sơn khéo.

Khiêm tốn thật và lười lộ mặt trông giống hệt nhau

Còn một chỗ nữa mất lòng, trước hết là mất lòng với chính mình.

Nhiều năm tôi tin mình là người khiêm tốn. Tôi không thích nói về mình và khá hài lòng về cái đức tính ấy. Rồi một hôm tôi tự hỏi một câu và không trả lời được. Nếu đây thật sự là khiêm tốn, thì vì sao mỗi lần định đăng một bài về công việc, tim tôi lại đập nhanh? Cái tôi có lúc đó không phải sự bình thản. Nó là né tránh, và tôi đã dán lên nó một cái nhãn rất đẹp để khỏi phải nhìn thẳng vào.

Từ bên ngoài, hai thứ này trông giống hệt nhau. Cả hai đều là một người không nói gì về mình và đều có thể được khen là kín đáo. Cái nhãn ấy dán rất dễ mà gỡ thì rất khó.

Tôi có hai cách tự phân biệt. Cách thứ nhất là nghe cái cảm giác đi kèm. Khi bạn chọn không nói, bạn thấy nhẹ, hay thấy nhẹ nhõm vì thoát? Sự bình thản thì không kèm gì cả. Trốn thì có kèm một tiếng thở phào, và tiếng ấy là bằng chứng.

Cách thứ hai chắc hơn. Nếu ngày mai có một người lạ đang cần đúng thứ bạn làm được, họ có đường nào tìm ra bạn không? Nếu câu trả lời là không, thì cái bạn đang gọi là khiêm tốn, xét cho cùng, chỉ là chưa làm. Tôi viết câu đó ra và biết nó cứa vào tôi trước, vì tôi vẫn đang trả nợ cho những năm mình im lặng rồi gọi sự im lặng ấy bằng một cái tên đẹp.

Chặng mười sáu của Cào Cào Lên Dốc — Tâm, Trí, Tín

Tâm ở chặng này nằm ở chỗ bạn sáng vì ai. Phát tín hiệu vì bản thân cần được nhìn thì rất nhanh thành gánh nặng. Phát tín hiệu vì ngoài kia có người đang cần đúng thứ bạn biết, thì cùng một hành động ấy đổi hẳn tính chất — nó thôi là khoe, nó thành một việc phục vụ mà tình cờ có mặt bạn trong đó. Tâm còn là chịu không đốt ai để mình sáng hơn.

Trí là hiểu cơ chế thay vì hiểu một cái cảm giác. Biết chất phát sáng phải nằm sẵn trong bụng mình và phải có người thứ hai xác nhận được. Biết ánh sáng bền là ánh sáng lạnh, lấy nguyên liệu từ việc mình đang làm chứ không đốt thêm một đời sống thứ hai. Và biết phân biệt sự khiêm tốn thật với thói quen trốn, vì hai thứ ấy đội chung một cái mũ rất vừa đầu.

Tín thì nằm ở chỗ tôi cho là sâu nhất của chương này. Ánh sáng là một lời hứa phát ra trước khi người ta gặp bạn, và cái họ gặp khi tới nơi phải đúng bằng cái đã hứa. Ánh sáng lớn hơn con người thật thì lần đầu vẫn kéo được người tới, lần thứ hai thì không, còn cái tiếng để lại thì ở rất lâu. Sâu hơn nữa, bạn chỉ có chữ tín ở nơi bạn đã từng nói ra một điều gì đó — chữ tín không sinh ra trong bóng tối, vì trong bóng tối không có ai làm chứng, kể cả chính bạn. Vậy nên thứ chúng ta sợ nhất khi lộ mặt, là bị lời mình nói giám sát, hóa ra lại chính là cỗ máy làm ra thứ quý nhất của người làm ăn.

Nếu chỉ làm được một việc sau bài này, tôi đề nghị việc này — nó gọn trong một buổi tối. Viết ra giấy con đường mà một người lạ đang cần đúng thứ bạn làm được sẽ đi để tới chỗ bạn, từng bước một. Chỗ nào trong đường ấy đứt, hãy nối đúng một mắt xích trong tuần này. Một thôi, và chọn cái gần tay nhất.

Câu hỏi thường gặp

Tôi ngại nói về mình tới mức thấy xấu hổ, có cách nào không phải nói về mình mà người ta vẫn biết tới không?

Có, và đó là cách tôi vẫn dùng vì tôi cũng ngại. Đừng nói về mình, hãy nói về việc — kể lại một chuyện bạn vừa gỡ cho ai đó, một chỗ người ta hay hiểu nhầm trong nghề của bạn. Bạn không phải khen mình câu nào, nhưng người đọc xong thì tự biết bạn làm nghề gì. Khác biệt nằm ở chỗ chủ ngữ — thay vì "tôi giỏi khoản này", bạn viết "chuyện này thường hỏng ở khâu đó, và đây là cách tôi hay làm".

Tôi sợ nhất là người quen và họ hàng nhìn thấy mình bán hàng, làm sao qua được?

Tôi không có mẹo nào làm nỗi sợ ấy biến mất. Cái tôi làm được cho mình là đổi câu hỏi trong đầu — thay vì hỏi họ sẽ nghĩ gì về mình, tôi hỏi cái mình sắp nói có giúp được ai không. Nếu có thì tôi nói, và để phần đánh giá cho người khác. Cũng phải nói thật cho công bằng, sẽ có người khó chịu, và chuyện đó không giết được ai.

Nếu tôi cứ làm thật tốt rồi im lặng, chẳng phải khách sẽ tự giới thiệu nhau đó sao?

Có, và đó là kênh khách quý nhất trong hầu hết các nghề. Chỗ tôi muốn bạn để ý là nó chậm và không đều, vì nó phụ thuộc vào chuyện có ai đó vô tình nhắc tới bạn đúng lúc có người đang cần. Ánh sáng không thay thế việc làm tốt — nó giúp chính người muốn giới thiệu bạn, vì không ai giới thiệu được cái mà mình mô tả không nổi.

Nói ra rồi lỡ mình làm không đúng như đã nói thì sao?

Thì nói lại. Cái hại không nằm ở việc bạn sai, nó nằm ở việc bạn im rồi hy vọng không ai nhớ. Theo cái tôi thấy, người ta dễ bỏ qua cho một người làm hỏng rồi nhận và sửa hơn hẳn cho một người biến mất.

Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long. Chặng trước ở Phần 15 — Ông Nhện giăng lưới bắt mồi khi ngủ, trước nữa là Phần 14 — Bác Kiến dựng kho, đào ngách, bài mở đầu loạt ở Phần 1 — biết mình đang đứng ở đâu.

Về tác giả & Còn tiếp — Phần 17

Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính – kế toán, hiện làm tư vấn quản trị tài chính.

Loạt bài bạn đang đọc chính là cách tôi tự bắt mình chịu tỏa sáng — mỗi chương một bài, đăng đều, đăng cả những hôm không có gì hay ho để khoe. Có ngày tôi đứt mạch, và mỗi lần đứt là một lần thấy rõ mình vẫn đang học đúng bài học của chặng này.

Chương sau quay lại với chính con vật mang tên cả cuốn sách, và cái tên nghe như một lời cho phép — Bây giờ mới được nhảy. Đó sẽ là Phần 17.

Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng sau.

Nguyễn Thị Việt Hà

(còn tiếp — Phần 17)

Nhắc lại cho rõ — những gì tôi viết ở trên là cách tôi tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, không phải lời khuyên đầu tư, tư vấn tài chính hay tư vấn nghề nghiệp dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ được nhiều người biết tới, không hứa bạn sẽ có thêm khách hay thêm thu nhập, không cam kết bất kỳ con số nào, không gợi ý bạn bỏ tiền vào bất cứ khoá học, nền tảng, tổ chức hay dịch vụ nào. Bảng trong bài là công cụ để bạn tự soi, không phải bảo chứng cho bất kỳ kết quả nào. Việc xuất hiện trước công chúng có cái giá riêng — mất thời gian, mất riêng tư, đôi khi phải nghe những lời không dễ chịu, và những gì bạn nói ra sẽ còn nằm lại rất lâu. Với những việc có yếu tố pháp lý hoặc ràng buộc nghề nghiệp, hãy hỏi người có chuyên môn và có trách nhiệm với lời tư vấn của họ. Việc của bạn, quyết định của bạn.