Cào Cào Lên Dốc (Phần 17): Bây giờ mới được nhảy

Bài này là chia sẻ tư duy để bạn tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư, tư vấn tài chính hay tư vấn nghề nghiệp dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ lớn được, không hứa bạn mở rộng thì có thêm khách hay thêm thu nhập, không cam kết bất kỳ con số nào, không khuyên bạn vay tiền, không khuyên bạn bỏ việc đang làm, không nhận xét về bất kỳ mô hình hay ngành nghề cụ thể nào. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa. Tiền của bạn, quyết định của bạn.

Chặng thứ mười bảy của Cào Cào Lên Dốc mang một cái tên nghe như tiếng thở phào — “Bây giờ mới được nhảy”.

Lần đầu nhìn thấy cái tên ấy trong mục lục, tôi thấy hơi buồn cười. Vì cuốn sách này mở đầu bằng đúng một con cào cào đang nhảy, và mở đầu bằng cách chê nó. Chương một tên là “Thằng cào cào ham nhảy” — một con vật nhảy rất khoẻ, nhảy vì chân nó ngứa chứ không vì phía trước có gì, mỗi cú rơi xuống một chỗ khác nhau, và hết một ngày thì nó vẫn quanh quẩn trong đúng cái vạt cỏ ban sáng.

Tới chặng này thì cũng con vật ấy, cũng đúng cái động tác ấy, lại được nói bằng một giọng khác hẳn. Không phải “thôi đừng nhảy nữa”. Là bây giờ mới được nhảy.

Hai chữ “bây giờ” là chỗ tôi dừng lại lâu nhất. Đã có “bây giờ” thì tức là đã có một quãng dài “chưa được” nằm ngay phía trước nó. Và cái tôi muốn moi ra trong bài này chính là quãng ấy — trong khoảng giữa chương một và chương mười bảy, đã có gì thay đổi để cùng một động tác từ chỗ bị chê trở thành chỗ được phép.

Chặng này tôi ghi theo cách riêng của mình, một phần rút từ những năm ngồi với sổ sách của người khác, một phần rút từ một quãng của chính tôi mà tôi không thích nhớ lại. Đây không phải bản thuật lại bài giảng của thầy Phạm Thành Long, và trong bài không có mốc thời gian nào bảo bạn khi nào thì đủ, vì tôi không biết hoàn cảnh của bạn. Chỉ có mấy câu hỏi tôi tự hỏi trước mỗi lần định bung ra, và mấy lần tôi hỏi muộn.

Cùng một cú nhảy, hai cái tên gọi khác nhau

Điều làm tôi để ý nhất khi đặt hai chương cạnh nhau là cái bị chê ở chương một không phải cú nhảy.

Động tác thì vô tội. Con cào cào có mỗi một cách di chuyển, bảo nó đừng nhảy thì chẳng khác gì bảo nó đừng sống. Cái làm cú nhảy ấy thành một sự lãng phí không nằm trong lúc nhảy, nó nằm ở phần trước và phần sau — nhảy mà không biết mình đang đứng ở đâu, không biết mình muốn tới đâu, và không biết nếu hụt thì rơi vào chỗ nào.

Nói cách khác, hai chương ấy không nói về hai hành vi khác nhau. Chúng nói về cùng một hành vi ở hai trạng thái chuẩn bị khác nhau. Quay phim hai cú nhảy rồi cắt bỏ phần đầu và phần đuôi, không ai phân biệt nổi cú nào của chương một, cú nào của chương mười bảy.

Cho nên hai chữ “bây giờ” không đo bằng đồng hồ. Không tính bằng số năm bạn làm nghề, cũng không tính bằng số khoá học bạn đã ngồi. Cái đồng hồ trong hai chữ ấy chạy theo việc đã xong, mà việc đã xong thì mỗi người một tốc độ.

Chặng trước của loạt này nói về việc chịu để người khác nhìn thấy mình, và tôi vừa nhận ra hai chặng ấy nối vào nhau ở một chỗ nhỏ mà thật — Phần 16 nói về việc dám để người ta nhìn mình đứng yên, còn chặng này nói về lúc được phép rời chỗ mình đang đứng.

Hai cú nhảy trông giống hệt nhau từ bên ngoài

Đây là chỗ tôi cho là khó nhất của cả chương, và cũng là chỗ ít người chịu nói thẳng.

Một người mở thêm hướng làm ăn mới, nhận một việc lớn hơn hẳn việc mình vẫn làm, hoặc bước sang nhóm khách chưa từng phục vụ. Cú ấy có thể là cú đã tới lúc, cũng có thể là cú sốt ruột. Nhìn từ ngoài thì y hệt nhau — đều có bản kế hoạch nghe hợp lý, đều có lý do đẹp, đều được kể bằng những chữ giống nhau.

Người ngoài không phân biệt được, chuyện đó bình thường. Cái đáng sợ là người trong cuộc cũng không.

Chỗ khác nhau, theo cái tôi thấy sau khá nhiều năm ngồi nghe người ta kể về quyết định của họ, thường không nằm trong nội dung cú nhảy. Nó nằm ở nơi cú nhảy được kích lên. Cú vì sốt ruột hầu như bao giờ cũng được kích từ bên ngoài — một người quen vừa khoe chuyện của họ, một buổi học vừa tan mà mình còn lâng lâng, một lời rủ nghe rất tiếc nếu bỏ, một cú mất khách làm mình cay. Cú đã tới lúc thì kích từ bên trong — chỗ mình đang đứng đã chật, và cái chật ấy kéo dài đủ lâu để không còn là cảm giác của một buổi chiều.

Nhịp cảm xúc đi kèm cũng khác. Cú sốt ruột thì gấp, và cái gấp ấy luôn có một câu đi cùng — không nhanh thì lỡ. Cú đã tới lúc thì kỳ lạ là hơi chán, vì phần lớn thứ cần tính đã tính rồi, việc còn lại chỉ là làm. Nó chán tới mức kể ra cũng chán, toàn những chuyện như đã chạy thử ba lần, đã có người thay mình ở khâu này, đã để dành đủ tiền cho một quãng không có gì. Không ai vỗ tay cho một câu chuyện như thế, còn cú sốt ruột thì kể rất hay, có cao trào, có chỗ để người nghe trầm trồ.

Tôi phải rào ngay, kẻo mấy dấu hiệu trên thành một cái thước cứng trong tay bạn. Không dấu hiệu nào trong đó đúng được mọi lần. Có những cú nhảy rất đúng lúc cũng bắt đầu bằng một lời rủ. Mấy dấu hiệu ấy chỉ là chỗ để bạn dừng lại một nhịp mà nhìn, không phải chỗ để kết luận.

Vì sao người trong cuộc lại là người khó tự phân biệt nhất

Cái đầu của chúng ta rất giỏi một việc — dựng lý do cho thứ mình đã muốn từ trước.

Tôi nói được chuyện này vì tôi có một cuốn từ điển tráo tên của riêng mình, dùng nhiều năm mà không biết. Trong cuốn ấy, sốt ruột được gọi là nhạy bén. Chán việc mình đang làm được gọi là tầm nhìn. Sợ bị bỏ lại phía sau được gọi là nắm bắt cơ hội. Mấy chữ đẹp ấy tôi không bịa ra để lừa ai, tôi tin chúng thật lòng, và đó mới là chỗ nguy — một lý do mình tin thì đi thẳng vào hành động, không kịp qua chỗ nào để bị chặn lại.

Có một quãng nhiều năm trước tôi mất gần hết những gì đang gây dựng, và tôi không kể lại ở đây vì phần diễn biến chẳng giúp gì cho bạn. Cái tôi lấy ra được từ quãng ấy, và cái duy nhất tôi đưa vào bài này, là một nhận xét về chính mình chứ không phải về thị trường — tôi đã quyết trong lúc mình đang bị thúc, và cái thúc ấy tới từ bên ngoài chứ không tới từ chỗ tôi đang đứng. Đó là một cú nhảy chưa tới lúc, và tôi chỉ gọi được tên nó nhiều năm sau, khi đã đủ bình tĩnh để nhìn lại mà không phải bênh mình.

Từ đó tôi giữ hai cách tự thử, đều thô và đều rẻ. Cách thứ nhất là cái đồng hồ ba mươi ngày — nếu cơ hội này còn nguyên vẹn sau ba mươi ngày nữa mà tôi không mất gì cả, thì tôi có còn muốn nó không. Cái đã tới lúc thì chịu được ba mươi ngày, vì nó không sống bằng cảm xúc của tuần này. Cái sốt ruột thì không chịu nổi, và chính chỗ không chịu nổi ấy là câu trả lời. Cơ hội thật thì cũng có thứ có hạn thật, tôi không cãi. Chỉ là theo cái tôi thấy, số cơ hội có hạn thật ít hơn hẳn số lần có người nói với tôi rằng nó có hạn.

Cách còn lại là mang chuyện ấy kể cho một người biết việc mà không được lợi gì từ quyết định của tôi. Mỗi tuần tôi ngồi trong phòng họp của BNI THANGLONG Chapter, nơi thành viên phải đứng lên nói thành lời về việc mình đang làm trước những gương mặt quen. Cơ chế của một cái phòng như thế thô mà hiệu nghiệm — trong đầu mình thì lý do nào cũng tròn, còn nói ra bằng miệng trước người tỉnh táo thì chỗ mỏng tự lộ.

Cú bung không sinh ra sức, nó trả lại cái đã nén

Tôi muốn bạn giữ hình ảnh cái lò xo bị nén và chốt lại, vì nó chữa được một hiểu lầm rất tốn kém.

Chúng ta hay nhìn một doanh nghiệp bung ra và tưởng chính cú bung ấy làm nên sức mạnh. Mở thêm chi nhánh nên mới mạnh, tuyển thêm người nên mới lớn. Nhìn từ ngoài thì thứ tự đúng là như vậy. Nhưng cơ chế bên trong đi ngược lại — cú bung rút chứ không nạp, nó lấy cái đã có sẵn ra tiêu trong một quãng rất ngắn.

Một cú mở rộng tiêu nhiều thứ cùng lúc, và tiền chỉ là thứ dễ thấy nhất. Nó tiêu cả phần dự trữ để chịu lỗ trong lúc chưa chạy đều. Nó tiêu uy tín, vì thêm khách là thêm khả năng có người bị phục vụ không tới nơi. Nó tiêu sức của người chủ, thứ không ai ghi vào sổ nhưng cạn thì mọi thứ dừng theo. Và nó tiêu sự chú ý — phần việc cũ đang nuôi bạn sẽ bị bỏ đói đúng bằng chỗ chú ý bị rút đi.

Khi ngồi với một chủ doanh nghiệp đang định làm việc lớn, câu tôi hay hỏi không phải “anh chị định làm gì”, mà là cái này sẽ tiêu vào chỗ nào. Kể tên được đúng những thứ sẽ bị rút và rút trong bao lâu thì trong lò xo của họ có gì đó thật. Còn nếu câu trả lời chỉ toàn phần được thêm, đó thường là một cú bung chưa nạp.

Còn một chi tiết trong cơ chế của con cào cào mà tôi thấy đắt hơn cả chuyện nén. Nó giữ. Chân đã gập, lực đã ép vào lò xo, mà nó vẫn nằm im. Cái chốt giữ ấy mới là phần khó, vì nạp xong bung ngay thì lực chưa kịp dồn tới mức cần thiết. Trong việc làm ăn, quãng “đã nén mà chưa bung” là quãng khó chịu nhất — bạn biết mình đã sẵn sàng hơn năm ngoái, người ngoài chưa thấy gì thay đổi, và mỗi tuần trôi qua lại tự hỏi hay là mình hèn. Tôi không làm quãng đó dễ chịu hơn được. Tôi chỉ biết ở đó, việc đang diễn ra không phải chờ, mà là nạp.

Lặp lại được thì mới gọi là mô hình

Bây giờ tới phần khô khan, và tôi nghĩ đây là phần đáng tiền nhất của chặng này.

Một lần bán được không phải một mô hình. Nó là một sự kiện. Sự kiện thì có thể do bạn giỏi, cũng có thể do người khách hôm ấy đang cần gấp, do một người quen nói giúp một câu, hay do một chuyện gì đó bạn không hề biết là đã xảy ra. Mô hình chỉ bắt đầu khi bạn kể lại được đường đi dẫn tới lần bán ấy, và đi lại được cái đường đó.

Ba câu hỏi tôi hay đặt ra khá khô. Người khách ấy từ đâu tới. Vì sao họ đồng ý, nói bằng chữ của họ chứ không phải chữ của mình. Và ngoài tôi ra thì ai làm được khâu nào. Câu cuối hay bị bỏ qua nhất mà lại đắt nhất khi nhân lên — thứ gì lần nào cũng phải có mặt bạn mới xong thì thứ đó chưa nhân lên được, dù nó đang chạy rất tốt. Chặng mười ba của loạt này đã nói kỹ về phép đo ấy nên tôi không nhắc lại.

Có một chuyện nghề tài chính dạy tôi từ rất sớm, và nó chống lưng cho cả mục này. Mở rộng không sửa được gì cả. Nó chỉ phóng to cái đang có. Nếu mỗi đơn hàng đang lỗ một chút mà bạn chưa nhìn ra, thì bán gấp mười lần là lỗ gấp mười lần, tệ nhất là doanh thu tăng nên bạn còn tưởng mọi thứ đang tốt lên. Con số vừa rồi chỉ là ví dụ minh họa, cái cơ chế thì thật.

Cách kiểm rẻ nhất tôi biết là nhìn lại ba lần gần nhất bạn ra được kết quả và hỏi chúng có chung nhau chỗ nào không. Cùng một kiểu khách, cùng một đường họ tìm tới, cùng một khâu quyết định chuyện họ đồng ý. Nếu ba lần là ba đường khác hẳn nhau thì bạn chưa có mô hình, bạn đang có ba câu chuyện — kể rất vui trong bữa cà phê mà không nhân lên được, vì không biết nhân cái gì.

Và có một cái bẫy trong chính phép thử ấy mà tôi phải nói ra cho công bằng. Sự may mắn cũng lặp lại được trong một khoảng ngắn, chừng nào điều kiện bên ngoài chưa đổi. Cái làm tôi yên tâm hơn là khi chỉ ra được vì sao ba lần ấy giống nhau, tức là chỉ ra được khâu nào trong tay mình đã tạo ra sự giống nhau đó. Không chỉ ra được thì cứ coi như mình đang may, và người đang may thì nên nhảy ngắn.

Hụt rồi vẫn còn chỗ để đứng dậy

Con cào cào nhảy hụt thì rơi xuống cỏ. Nó phủi chân rồi nhảy tiếp. Nó không chết vì hụt, và chính vì không chết nên nó mới nhảy được nhiều lần đến thế.

Đây là chỗ người làm ăn nhỏ hay tính ngược. Công sức dồn gần hết vào việc ước lượng khả năng trúng, còn chỗ rơi thì gần như không tính. Mà cái sau mới quyết định bạn còn được nhảy tiếp hay không — người tính đúng chỗ rơi thì sai mười lần vẫn còn ở lại, người chỉ tính khả năng trúng thì đúng chín lần rồi sai một lần là hết.

Cho nên câu tôi tự đặt trước mỗi lần định bung ra không phải là “nếu trúng thì được gì”. Câu đó dễ trả lời tới mức trả lời xong thấy phấn khởi, mà phấn khởi thì không giúp gì. Câu tôi phải tự trả lời là nếu cái này hụt hẳn, tôi rơi xuống đâu, và từ chỗ đó tôi còn đứng lên được không.

Có mấy thứ tôi tự cấm mình đem ra làm đệm rơi, và tôi chỉ nói đây là luật của riêng tôi chứ không đặt luật cho ai — chỗ ở của gia đình, phần tiền đã dành cho việc học của con, và tiền của người khác đang tạm nằm trong tay mình.

Vế cuối dính đúng vào nghề tôi làm nên tôi nói kỹ hơn một chút. Trong ngành lữ hành, tiền khách đặt cọc cho một chuyến đi nằm trong tài khoản hằng tuần, có khi hằng tháng, trước ngày khởi hành; tiền thuế trích từ tài khoản khách chờ nộp cũng vậy. Nhìn vào số dư thì đó là tiền, nhìn vào bản chất thì đó là một lời hứa chưa thực hiện. Đem những khoản ấy ra làm vốn cho một cú nhảy thì cú hụt không rơi vào mình, nó rơi vào người đã tin mình, mà người ta có đồng ý tham gia cú nhảy đó đâu.

Còn chuyện nên vay hay không nên vay, vay bao nhiêu, thì tôi không bàn trong bài này. Đó là việc của bạn và của người có chuyên môn, có trách nhiệm với lời tư vấn họ đưa cho bạn.

Cái đệm bằng tiền thì dày mỏng ra sao tôi đã viết hẳn ở Phần 14 — kho đo bằng số tháng — nên ở đây tôi không nhắc lại. Chỉ thêm một vế cho chặng này, đệm rơi còn làm bằng thời gian và bằng sức. Nếu nhà đang có việc, người thân có chuyện, hoặc chính bạn đang kiệt, thì cái đệm ấy mỏng hơn bạn tưởng, kể cả khi bảng cân đối trông vẫn đẹp.

Giữa không trung thì không lái được nữa

Đây là chỗ tôi cho là quan trọng nhất trong toàn bộ cơ học của một cú nhảy, và cũng là chỗ tôi ít thấy ai nói tới.

Con cào cào không lái được giữa không trung. Khi chân rời khỏi mặt đất, quỹ đạo đã được quyết định xong — bằng góc chân, bằng lực nén, bằng hướng thân lúc bung. Sau giây phút ấy nó chỉ còn là một vật đang bay theo đúng cái đã đặt ra từ trước. Nó xoè cánh giữ thăng bằng được đôi chút, nhưng không đổi ý chọn một cái cây khác được.

So với chuyện bò thì đây là hai thế giới. Bò thì mỗi bước là một quyết định mới, gặp hòn đá thì vòng qua, thấy hướng này không ổn thì rẽ, cái sai của bước vừa rồi được sửa ngay ở bước sau. Phần lớn công việc hằng ngày của chúng ta chạy theo kiểu bò, nên chúng ta quen với ý nghĩ cứ làm rồi vừa làm vừa chỉnh.

Cái bẫy nằm ở chỗ có những việc không cho phép vừa làm vừa chỉnh, mà ta vẫn bước vào bằng thói quen của người bò. Ký một hợp đồng thuê dài hạn. Nhận một khoản vay. Tuyển một lúc nhiều người. Cam kết với khách một thứ mình chưa làm bao giờ. Những việc ấy có một điểm chung — sau khi chân rời đất, chi phí để đổi hướng lớn hơn hẳn chi phí đi tiếp, kể cả khi bạn đã biết mình sai.

Vậy nên với loại việc này, phần suy nghĩ phải xong trước lúc bung. Trước khi rời đất, tôi muốn mình trả lời được vài câu rất cụ thể. Cú này nhắm tới chỗ nào, mô tả bằng một câu mà người ngoài nghe cũng hiểu. Nếu tới nơi thì tôi biết bằng dấu hiệu gì, và dấu hiệu ấy phải nhìn thấy được chứ không phải một cảm giác. Nếu hỏng thì tôi biết bằng dấu hiệu gì, biết vào lúc nào, và ai là người có quyền nói ra chuyện đó — vì người đang bay thường là người cuối cùng chịu nhận là mình bay sai hướng.

Câu cuối trong nhóm đó khó nhất, và cũng là câu tôi hay né. Khi đã bung ra, đã nói với mọi người, đã bỏ tiền vào, thì cái đầu bắt đầu làm việc cho quyết định cũ thay vì làm việc cho sự thật. Cách chống duy nhất tôi biết là viết dấu hiệu hỏng ra từ lúc còn ở dưới đất, khi mình còn tỉnh, rồi giao tờ giấy ấy cho một người dám nhắc mình.

Ai giữ phần nền trong lúc mình đang bay

Lúc con cào cào đang ở trên không, dưới đất chẳng còn gì của nó. Người thì khác — người có một cái nền vẫn phải chạy tiếp trong lúc mình bay, và cái nền ấy nuôi chính cú nhảy.

Theo cái tôi thấy, một cú bung hỏng thường không hỏng ở chỗ mới. Nó hỏng ở chỗ cũ. Việc mới thì còn tỉnh táo, còn dè chừng, còn theo sát từng ngày. Việc cũ thì mặc định là tự chạy, vì nó đã chạy được lâu rồi. Rồi khách cũ gọi mà nửa ngày mới có người gọi lại, chất lượng tụt một nấc rất nhỏ, tụt chậm nên không ai kêu. Đến lúc thấy thì thứ vừa mất không phải một đơn hàng, mà là cái phần đang nuôi cú nhảy.

Nhìn theo cơ chế ở mục trên thì dễ hiểu vì sao — phần chú ý bị rút đi phải rút từ một chỗ nào đó, và chỗ bị rút bao giờ cũng là chỗ đang chạy êm nhất.

Giữ nền thì bằng người hoặc bằng nếp, và cách nào cũng phải làm xong trước cú nhảy chứ không phải trong lúc nhảy. Người ở đây phải được giao quyết định chứ không chỉ được giao việc — người chỉ nhận việc thì mỗi lần có chuyện lạ vẫn phải chờ bạn, mà trong lúc bạn đang bay thì mọi thứ với họ đều là chuyện lạ. Còn nếp là thứ vẫn chạy đúng kể cả khi không ai nghĩ tới nó. Ở Phần 15 tôi đã viết kỹ về loại nếp ấy rồi, nên ở đây chỉ thêm đúng một vế cho chặng này — cái lưới ấy phải còn nguyên trong đúng cái tháng bạn bận nhất với chỗ mới.

Phép đo tôi thấy rẻ và thật nhất nằm ở tuần đầu tiên sau khi bung ra. Trong tuần ấy, ai là người trả lời khách cũ. Nếu câu trả lời vẫn là bạn, thì bạn chưa bay, bạn chỉ đang gánh hai đầu, và gánh hai đầu không phải một trạng thái để sống lâu trong đó.

Có người rồi cũng chưa chắc đã xong, vì người mới cần thời gian để thành người cũ. Đây là chỗ tôi từng tính sai — tôi tưởng chuẩn bị người là việc làm song song được, hoá ra nó là việc phải làm xong.

Ba câu hỏi của chặng này — trong lò xo của tôi có gì, tôi đã lái xong chưa, và tôi đáp xuống đâu — tôi gom lại thành một cái bảng nhỏ ngay bên dưới. Nó chạy hẳn trong máy bạn, không gửi gì đi đâu và không giữ lại gì sau khi bạn rời trang, nên thứ nào muốn còn thì hãy chép ra giấy.

Chờ quá lâu thì cũng hỏng, chỉ là hỏng theo kiểu khác

Tới đây tôi sợ bài này nghiêng hẳn về một phía, nên phải nói cho cân.

Chờ cũng là một quyết định. Nó chỉ khác ở chỗ không có ngày ký, không ai phải đứng ra chịu trách nhiệm, và nó không gửi hoá đơn tới nhà. Không có hoá đơn nên rất dễ tưởng là miễn phí.

Kiểu hỏng hay gặp nhất của người chờ, và tôi biết vì tôi đã hỏng đúng kiểu ấy nhiều lần, là sự chuẩn bị không có điểm dừng. Mỗi lần gần đủ điều kiện thì tiêu chuẩn tự dâng lên một nấc. Học xong khoá này thì thấy phải học thêm khoá nữa, đợi làm xong bộ nhận diện, đợi qua mùa bận, đợi sang năm cho tròn. Từng lý do đều hợp lý, và chính vì hợp lý nên nó mới giữ được người ta lâu đến thế. Chỗ này khác với chuyện trốn ánh nhìn ở chặng trước — người chờ không hề đứng yên, họ bận suốt, chỉ là bận với phần chuẩn bị chứ không bận với phần thật.

Cái mất khó thấy nhất của việc chờ là không nhảy thì không có dữ liệu. Ở trong đầu thì mô hình nào cũng chạy tốt, kế hoạch nào cũng kín. Bạn chỉ biết chỗ nào của mình sẽ nứt khi nó bị kéo lên một quy mô lớn hơn, mà muốn biết thì phải kéo. Kéo sớm ở mức nhỏ thì cái nứt còn rẻ. Kéo muộn, lúc đã có nhiều người sống nhờ vào việc ấy, thì đúng cái nứt đó đắt hơn hẳn.

Nhưng tôi cũng không muốn bạn đọc xong mục này rồi đứng dậy nhảy ngay. Chương này, theo cách tôi hiểu, không hề nói rằng nhảy đúng lúc thì sẽ thắng. Nó chỉ nói rằng có một quãng mà nhảy là lãng phí, và có một quãng mà không nhảy cũng là lãng phí. Việc của mỗi người là biết mình đang ở quãng nào, và không ai làm hộ được việc ấy.

Chỗ được phép trong Cào Cào Lên Dốc không phải một phần thưởng

Đọc kỹ thì chữ "được" trong tên chương này không phải chữ "được" của người vừa nhận quà. Nó gần với cách người ta nói một chiếc xe đủ điều kiện lưu hành hơn — không ai khen chiếc xe cả, không ai trao cho nó cái gì, người ta chỉ xác nhận rằng nó đã qua những khâu cần qua và bây giờ ra đường thì không còn là mối nguy cho chính nó lẫn cho người khác.

Cả cuốn sách này, theo cách tôi đọc, là một chuỗi bài tập chứ không phải một chuỗi lời khuyên. Chặng nào cũng để lại một việc phải làm xong — biết mình đang đứng ở đâu, phân biệt thứ sinh ra tiền với thứ ăn tiền, dựng được cái chạy khi mình vắng mặt, có kho có ngách, chịu để người đang cần mình nhìn thấy mình. Không việc nào hào nhoáng.

Cho nên đến chặng mười bảy, cái được phép ấy không rơi từ trên xuống. Nó là phần còn lại sau khi mấy bài tập kia đã xong. Cách hiểu này an ủi hơn người ta tưởng, vì nó có nghĩa là ngày mình được nhảy không do ai phát cho mình. Nó do chính mình đi tới gần, bằng những việc rất nhỏ và rất chán mà không ai vỗ tay.

Nếu bạn đang cầm câu hỏi "bao giờ thì tôi được nhảy", tôi nghĩ câu ấy nên đổi. Không phải bao giờ. Là còn bài tập nào của tôi đang dở. Câu sau khó chịu hơn nhiều, nhưng nó có câu trả lời, còn câu trước thì không.

Và đây là câu tôi giữ lại cuối cùng, câu tôi tự hỏi mỗi lần thấy chân mình ngứa. Cú nhảy này, tôi muốn nó vì chỗ nó đưa tôi tới, hay vì chỗ nó đưa tôi ra khỏi? Hai thứ ấy cho ra cùng một hành động, mà một cái là đi tới, còn cái kia chỉ là chạy trốn có kế hoạch.

Bài này dài, nên tôi rút lại thành một việc làm được trong một buổi tối. Lấy tờ giấy, kẻ hai cột. Cột trái ghi cái bạn sẽ có nếu cú này trúng. Cột phải ghi chỗ bạn sẽ rơi xuống nếu nó hụt, cụ thể tới mức đọc lên thấy khó chịu. Cột phải mà trống, thì chính cái khoảng trống ấy đã là câu trả lời.

Chặng mười bảy của Cào Cào Lên Dốc — Tâm, Trí, Tín

Tâm ở chặng này nằm ở chỗ cú nhảy của một người làm ăn không bao giờ chỉ mang mình đi. Nó kéo theo người làm cùng, kéo theo gia đình, kéo theo cả những khách đã trả tiền trước cho một lời hứa chưa tới ngày thực hiện. Tâm là không lấy chỗ rơi của người khác ra làm đệm cho chỗ rơi của mình, và là báo trước cho những người sẽ chịu ảnh hưởng, kể cả khi báo trước làm mình mất mặt một chút.

Trí là hiểu cơ chế thay vì tin cảm giác. Biết một sự kiện chưa phải một mô hình, và biết tự hỏi vì sao mấy lần vừa rồi lại giống nhau. Biết mở rộng không sửa được gì mà chỉ phóng to cái đang có, cho nên trước khi phóng to thì phải nhìn cho rõ mình đang có cái gì.

Tín ở chặng này nằm ở phần nền. Mỗi cú nhảy đều đi kèm một lời hứa không nói ra — hứa với khách cũ rằng thứ họ đang mua không bị đụng vào, hứa với người làm cùng rằng chỗ mới không lấy mất chỗ họ đang đứng. Một cú nhảy hụt thì còn giải thích được, vì làm ăn nào cũng có rủi ro. Khó giải thích là những tháng mình bận đến mức bỏ rơi phần đã hứa. Cho nên với tôi, thước đo chữ tín của một cú bung ra nằm ở chỗ cũ có suy đi hay không trong lúc mình bận nhất.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mô hình của tôi đã lặp lại được, hay tôi chỉ đang gặp may?

Phép thử trong thân bài mới là vòng ngoài, tức nhìn ba lần gần nhất xem chúng có chung một đường không. Vòng trong khó hơn và đáng làm hơn — thử hỏng một khâu đi rồi xem chuyện gì xảy ra. Bỏ cái nguồn khách quen nhất, hoặc rút chính bạn ra khỏi một khâu, mà việc vẫn ra kết quả, thì cái bạn cầm chắc là mô hình. Rút một thứ thôi mà cả chuỗi đứng lại, thì đó là một sự sắp xếp may mắn đang chạy tốt, và nó chỉ tốt chừng nào chưa ai đụng vào.

Tôi có một cơ hội nghe rất hợp, nhưng người ta bảo chỉ còn vài ngày để quyết. Tôi nên làm gì?

Tôi không biết cơ hội của bạn nên không dám nói nó thật hay không thật, chỉ kể được cách mình xử lý. Tôi hỏi ai đặt ra cái hạn vài ngày ấy, và người đó được lợi gì khi tôi quyết nhanh. Câu ấy không nhằm nghi ngờ ai, nó giúp tôi tách phần thông tin ra khỏi phần sức ép. Nếu vì gấp mà tôi không kịp trả lời nổi câu về chỗ rơi, thì với riêng tôi, chuyện gấp đã là câu trả lời.

Tôi chờ mãi mà thấy chẳng bao giờ đủ điều kiện, vậy bao giờ mới nhảy?

Tôi không có ngày tháng nào để đưa cho bạn, và cũng không nên có, vì tôi không biết bạn đang gánh những gì. Cái tôi làm được là chỉ chỗ dễ tự lừa nhất — nếu cái mốc "đủ" cứ dâng lên đúng bằng mức bạn vừa đạt tới, thì bạn không chờ điều kiện, bạn đang chờ hết sợ, mà cái đó không tới bằng cách chờ. Còn quyết định thế nào là việc của bạn với người bạn tin, không phải việc của một bài blog.

Tôi từng nhảy hụt một lần và giờ thì sợ. Tôi có được nhảy lại không?

Chỗ này tôi trả lời từ chính mình ra, vì tôi ở trong đó nhiều năm. Cái đáng làm không phải ép mình hết sợ, mà tách cho rõ hai chuyện — lần ấy hỏng vì cú nhảy sai, hay hỏng vì lúc đó mình chưa có gì đỡ bên dưới. Với tôi là vế thứ hai, và gọi đúng tên được rồi thì nỗi sợ thành một việc phải làm chứ không còn là bức tường. Nói vậy thôi chứ tôi không có mẹo nào làm nó biến mất.

Loạt bài rút từ sách nói "Cào Cào Lên Dốc — 22 chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp tăng trưởng bền vững" của thầy Phạm Thành Long. Chặng trước ở Phần 16 — Đom đóm phải chịu tỏa sáng, trước nữa là Phần 15 — Ông Nhện giăng lưới bắt mồi khi ngủ và Phần 14 — Bác Kiến dựng kho, đào ngách, còn chỗ con cào cào bị chê vì ham nhảy thì nằm ngay ở Phần 1 — biết mình đang đứng ở đâu.

Về tác giả & Còn tiếp — Phần 18

Tôi là Nguyễn Thị Việt Hà, gần hai mươi năm làm nghề tài chính – kế toán, hiện làm tư vấn quản trị tài chính.

Tôi viết chặng này với tư cách một người đã nhảy hụt vì sốt ruột, rồi sau đó chờ quá lâu vì chừa, và mất khá nhiều năm mới học được cách hỏi mình đúng câu trước khi nhấc chân.

Chương sau nói về những người ở lại với mình sau khi cú nhảy đã xong — Khách quý hơn vàng, nuôi fan cuồng. Đó sẽ là Phần 18.

Con cào cào vẫn đang lên dốc. Hẹn bạn chặng sau.

Nguyễn Thị Việt Hà

(còn tiếp — Phần 18)

Nhắc lại cho rõ — những gì tôi viết ở trên là cách tôi tự soi lại mình và tự đặt kỷ luật cho mình, không phải lời khuyên đầu tư, tư vấn tài chính hay tư vấn nghề nghiệp dành riêng cho hoàn cảnh của bạn. Tôi không hứa bạn sẽ lớn được, không hứa bạn mở rộng thì sẽ có thêm khách hay thêm thu nhập, không cam kết bất kỳ con số nào. Tôi không khuyên bạn vay tiền, không khuyên bạn bỏ việc đang làm, không khuyên bạn bỏ tiền vào bất cứ khoá học, nền tảng, mô hình hay dịch vụ nào. Mọi con số trong bài chỉ là ví dụ minh họa. Việc mở rộng quy mô có rủi ro thật, mất tiền thật, và ảnh hưởng tới cả những người không tham gia quyết định của bạn. Với những việc có yếu tố pháp lý, thuế hoặc ràng buộc nghề nghiệp, hãy hỏi người có chuyên môn và có trách nhiệm với lời tư vấn của họ. Tiền của bạn, quyết định của bạn.

---